Sadržaj

Reč-dve o Odesi

Kada se pomene Odesa prva asocijacija mi je Ejzenštajnova „Oklopnjača Potemkin“ i scena sukoba na stepenicama u kojoj se kolica sa bebom nekontrolisano niz njih spuštaju, kao i izbezumljena lica ljudi koji panično beže i pokušavaju da nađu spas od kiše metaka koje obezličeni vojnici ispaljuju na masu. Sećanje na ovaj film, koji sam gledao davno, kao klinac, tavorilo je u meni sigurno dobrih trideset godina, a ponovo je „aktivirano“ kada sam tražeći na „jandeksu“ ne znam ni ja šta slučajno počeo da čitam o Odesi i njenoj interesantnoj prošlosti.
Postoji legenda da se na carskom balu u prisustvu Katarine II poveo razgovor o novoj crnomorskoj luci i nedavno osvojenom od Turaka utvrđenju Hadžibej. Neko od dvorjana, znajući caričinu ljubav da osvojenim gradovima daje starogrčka imena, predložio je da se Hadžibej preimenuje i pomenuo grčku koloniju Odesos. Onda je Katarina tobože zapovedila: „Neka Hadžibej nosi taj helenski naziv, ali u ženskom rodu“.
Tačno pet godina nakon osvajanja Hadžibeja inženjer Franc de Volan izrađuje plan izgradnje grada za koji Katarina II daje zeleno svetlo i 22. avgusta (2. septembra po novom kalendaru) 1794. polažu se temelji za prve objekte u odeškoj luci. Taj datum smatra se danom osnivanja grada. Odesa se gradila po crtežima i planovima i od prvih dana svoga postojanja, kao i Sankt Peterburg, dobila je pravilne i jasne crte, zbog čega se ova dva grada izdvajaju od većine evropskih. Kada se gleda iz vazduha, zbog geometrijski pravilnih ulica, Odesa umnogome podseća na antički grad koji se na neki volšeban način sačuvao do današnjeg dana.

Vrlo brzo nakon osnivanja, tačnije 1817. godine grad dobija status slobodne luke, takozvani „porto-franko“ koji u narednih nešto više od četrdeset godina snažno utiče na njegov brz razvoj. Čuvene Potemkinove stepenice, simbol Odese i paradni ulaz u grad iz pravca Crnog mora, grade su upravo u tom periodu, odnosno 1841. godine.

Samo pet godina nakon dobijanja statusa slobodne luke, bez obzira na ogromno krijumčarenje koje je zbog svojih razmera ušlo i u istoriju grada i za koje se vezuju mnoge legende, iz Odese se u državnu kasu sliva 40 miliona rubalja ili 14,5% ukupnih državnih prihoda.
Oko 1850. godine Odesa je već imala oko 100 hiljda stanovnika i najveći problem za njene žitelje bio je neodstatak vode za piće. Početkom 1853. godine grad dobija prvi vodovod, a 1873. počinje da se snabdeva vodom iz vodovoda Dnjestar-Odesa koji je u to vreme bio najsavremeniji u Evropi. Četiri godine kasnije postaje prvi grad u Ruskoj Imperiji koji ima i kanalizaciju.
U proleće 1880. po uzoru na Sankt Peterburg, Moskvu i Kazanj, u Odesi se pojavljuju prvi tramvaji na konjsku vuču.

Nešto ranije, 1866. godine grad se prugom povezuje sa Kijevom i Harkovom.
Odesa se tako brzo razvijala da se za svega jedan vek iz malog naselja pretvorila u najveću luku na Crnom moru i četvrti po veličini grad Ruske Imperije, nakon Peterburga, Moskve i Varšave.
Za ekonomskim razvojem grada nije zaostajao ni kulturni. Već 1817. godine otvara se Rišeljevski licej koji se 1865. reorganizuje u Novorosijski (današnji Odeški) univerzitet. Odesa 1825. dobija Muzej starina (današnji Arheološki muzej), a 1830. prvu biblioteku. Već 1803. godine u gradu se organizuju prve dramske predstave za koje se 1810. godine otvara gradsko pozorište koje nestaje u požaru 1873. godine. Na njegovom mestu 1887. sagrađen je današnji akademski teatar opere i baleta koji se smatra jednim od najlepših u svetu. Časopis „Forbs“ uvrstio ga je u spisak najneobičnijih znamenitosti Istočne Evrope.

Za Odesu se vezuju i imena poznatih pisaca, poput Puškina, Gogolja, Bunjina, Kuprina… Neki od njih svoja najznačajnija dela pišu upravo tokom boravka u ovom gradu.
Još od svog osnivanja Odesa je bila višenacionalni grad. Većinu stanovnika činili su Ukrajinci, Rusi i Jevreji, a bilo je i dosta Bugara, Moldavaca, Grka, Italijana… Upravo ta nacionalna raznolikost formirala je odeski kolorit koji ovaj grad izdvaja od ostalih, čini ga posebnim i tako privlačnim.
Zanimljiva priča o ovom gradu, kao i želja da se spustim i popnem čuvenim stepenicama na kojima je snimljena kultna scena jednog od najboljih nemih filmova svih vremena, učinila je da Odesa bude mesto u kome ću provesti nekoliko dana godišnjeg odmora.

Nastavak —>