02.12.2015.
Nakon obilaska groblja i spomenika krenuh prema muzeju koji je takođe deo Memorijalnog kompleksa Zelovski visovi. Čine ga dve celine: prostor ispred muzeja sa izloženom vojnom tehnikom i ekspozicija unutar samog muzeja.
Prostor ispred muzeja uređen je 1972. godine i služio je kao mesto za politička okupljanja tokom postojanja Nemačke Demokratske Republike. Između ostalog, na njemu su vojnici Istočne Nemačke polagali zakletvu.
Od vojne tehnike izložen je tenk T-34/85 proizveden 1944. godine u sovjetskoj fabrici tenkova „Krasnoje Sormovo“ (rus. Krasnoe Sormovo) u blizini grada Gorki (danas Nižnji Novgorod).
Pored tenka je lanser raketa BM-13 ili „Kaćuša“, kako su je vojnici obično zvali. Montirana je na sovjetski kamion koji je proizveden nakon rata. Lanser se montirao i na američke kamione „Studebejker“ koje je SSSR dobijao preko programa „lend-liz“.
Osim „Kaćuše“ i tenka T-34, izloženi su minobacač 120 mm i dva primerka artiljerijskog naoružanja. Da li se radi o topovima ili haubicama sa sigurnošću ne mogu da kažem, ali mislim da je u pitanju ovo drugo.
Muzej je osnovan 1972., a proširen 1985. godine. Od osnivanja pa do 1990. godine prikazivao je ekspoziciju koja je bitku tumačila sa zvaničnog gledišta Istočne Nemačke uz akcenat na „herojsku borbu Crvene armije“. Nakon nemačkog ujedinjenja ekspozicija je preuređena. Zgrada muzeja napravljena je tako da izgledom podseća na Žukovljevo komandno mesto tokom Bitke za Zelovske visove koje se nalazilo na Rajtvajnskom visu, dvadesetak kilometara od Zelova.
Muzej je lepo uređen i savremeno opremljen. Kao jedinu zamerku naveo bih to što je prezentovani materijal na nemačkom i engleskom jeziku, odnosno, nema ruskog jezika. Na to mi je skrenuo pažnju radnik muzeja, pošto me je prilikom kupovine ulaznice pitao odakle sam, pa je verovatno pomislio da mi je kao turisti iz Srbije ruski jezik bliži od nemačkog i engleskog. Inače, ulaznica za muzej košta 4 €. Drugih posetilaca nije bilo, pa sam na miru mogao da razgledam muzejsku ekspoziciju.
U nastavku su slike i informacije koje su prezentovane u okviru muzejske ekspozicije.
Priča o Bici za Zelovske visove počinje na reci Odri.
Od Odre do Berlina
Početkom 1945. vojni poraz Nemačke je bio očigledan. Na istoku, Crvena armija se nalazila na reci Odri, 70 kilometara od Berlina, a na zapadu, američke i britanske trupe stigle su do reke Rajne.
Od februara do sredine aprila 1945. krajolik poznat kao Oderbruh bio je poprište teških borbi između Crvene armije i nemačkog Vermahta.
Crvena armija započinje Berlinsku operaciju Bitkom za Zelovske visove 16. aprila 1945. i pobednički završava rat zauzimanjem nemačke prestonice. U bici koja je trajala četiri dana sovjetska armija probila je poslednje nemačke odbrambene linije ispred Berlina.
Borbe na Odri
31. januara 1945. prethodnica 5. sovjetske udarne armije forsirala je Odru i uspostavila mostobran u blizini Kinica, 20 kilometara severoistočno od Zelova. Siloviti napad Crvene armije preko Odre iznenadio je nemački Vermaht. Brzo prikupljene jedinice krenule su u napad kojim su trebale da odbace Crvenu armiju nazad na istočnu obalu reke. Ipak, Sovjeti stvaraju dodatne mostobrane severno i južno od Kostšina koji se 23. marta 1945. povezuju sa prethodnim i tako formiraju odskočnu dasku za kasniji napad na Berlin.
U borbama za mostobran na Odri naročito se istakao kapetan Vitalij Kolesnjikov (1922-1964) čije su jedinice 13. februara 1945. nakon devetočasovne borbe odbile sedam nemačkih napada. Napad Nemačke na Sovjetski Savez kapetan Kolesnjikov dočekao je kao student pedagogije. Za učešće u borbama za mostobran na Dnjepru 1943. dobio je zvanje Heroja Sovjetskog Saveza.
Prvih nekoliko dana februara bilo je kritično za Crvenu armiju, jer su njene još uvek slabe snage zapadno od Odre morale da zadrže pozicije uprkos nemačkim napadima.
Propaganda i mobilizacija
Nacistička ratna propaganda pokušavala je da mobiliše nemačke vojnike i civile da se bore u završnoj fazi Drugog svetskog rata. Režim je podsticao strah sovjetskom osvetom i koristio neprijateljski stereotip „Jevrejski boljševizam“. Vojnicima koji nisu želeli da se bore i izmučenim ratom civilima pretile su drakonske kazne, uključujući smrtne presude izrečene od strane prekih sudova.
Pošto im se nemačka prestonica nalazila praktično nadomak ruke, sovjetska propaganda širila je uverenost u pobedu. Ipak, svaki dan borbi donosio je nove mrtve i ranjene. Rasli su neposlušnost i dezerterstvo. Sovjetski vojni sudovi pokušavali su da na to odgovore izricanjem strogih kazni.
Poziv na predaju
Ističući neizbežan nemački poraz, Crvena armija je pokušavala da motiviše nemačke vojnike da se predaju ili dezertiraju. Sovjetski oficiri sa znanjem nemačkog jezika, nemački emigranti i ratni zarobljenici upućivali su pozive preko zvučnika. Jedan od poslednjih takvih pokušaja pre Bitke za Zelovske visove izveden je 15. aprila 1945. u blizini oderbruškog sela Rajtvajna.
Sovjetske jedinice ispaljivale su granate sa lecima u kojima se garantovao dobar tretman prema svakom nemačkom vojniku koji se dobrovoljno preda. Ipak, samo nekolicina nemačkih vojnika se odlučila na taj korak.
Bekstvo i evakuacija stanovništva
Brzi napredak sovjetskih trupa iz dana u dan pretvarao je mnoge oderbruške gradove u bojišta. Hiljade stanovnika našle su se na liniji fronta i bivale evakuisane od strane Crvene armije na drugu obalu Odre. Od promrzlina i iscrpljenosti naročito su umirali stari i deca. Ostali su bivali maltretirani, silovani ili nasumice ubijani od strane vojnika Crvene armije.
Nemački znak u selu Platkov: „Ulazak u zonu borbenih dejstava dozvoljen je samo uz propusnicu!“
Bitka za Zelovske visove
16. aprila 1945. Crvena armija započinje operaciju čiji je cilj bio zauzimanje prestonice Trećeg rajha – Berlina. U tu svrhu 1. beloruski front pod komandom maršala Žukova skoncentrisao je preko 3000 tenkova i oklopnih vozila, kao i 17000 komada artiljerijskog naoružanja i to uglavnom na 50 kilometara širokom kostšinskom mostobranu. Na suprotnoj strani nalazila se nemačka 9. armija pod komandom generala Busea sa osam do deset puta manje vojnika, naoružanja i municije.
11. aprila 1945., nekoliko dana pre početka bitke, nemački mineri digli su u vazduh toranj crkve u Zelovu da ne bi služio kao orijentir za sovjetsku artiljeriju.
Crvena armija otpočela je napad u četiri sata ijutru uz jaku artiljerijsku vatru. Nemačke trupe vodile su odbrambene operacije sa dobro utvrđenih pozicija na Zelovskim visovima, duž Odre i drugih vodenih prepreka. Sovjetske i poljske snage koje su morale da napadaju sa skoro potpuno otvorenog terena nisu mogle da ostvare brz proboj. Tek nakon četiri dana intenzivnih borbi i velikih gubitaka na obe strane uspeli su da slome nemačku odbranu. Put prema Berlinu je bio čist.
General Buse preduzeo je mere da jedinice pod njegovom komandom nastave sa pružanjem besmislenog otpora. Kasnije, 1955. godine branio je svoje postupke u članku za „Wehrwissenshaftliche Rundschau“:
„Iako su nas američki i britanski tenkovi napali s leđa dok smo sprečavali Ruse da naprave i korak napred, mi kao vojnici ispunjavali smo dug prema našem narodu, našoj savesti i istoriji!“
Maršal Žukov, pod čijom su komandom bile armije 1. beloruskog fronta, bio je veoma popularan u Sovjetskom Savezu zbog svojih vojnih uspeha. Ipak, njegova taktika da na uskom prostoru angažuje mnoštvo trupa i tenkova u cilju proboja kod Zelova, bila je predmet kritika zbog velikih gubitaka.
Folkšturm
Crvena armija suočila se sa jedinicama nemačkog Vermahta, Vafen-SS-a i narodne milicije – Folkšturma. Od jeseni 1944. vođstvo Trećeg rajha mobilisalo je oko milion Nemaca u folkšturm. Vojno sposobni omladinci i muškarci između 16 i 60 godina koji nisu bili vojno angažovani morali su da služe u folkšturmu. Bili su minimalno obučeni za upotrebu osnovnog naoružanja, kao što su folkšturmgever i pancerfaust. Njihova borbena moć bila je minimalna.
Nakon evakuacije u martu 1945. u Zelovu, koji je normalno imao 3000 stanovnika, ostalo je samo oko 150 vojno sposobnih muškarata. Većina ih je priključena folkšturmu i nalazila se na odbrambenim položajima u i oko Zelova.
6. aprila 1945. nemački Vermaht proglasio je Zelov za lokalnu vojnu bazu koja mora da bude branjena po svaku cenu. Kružna odbrana grada prepuštena je dvema četama folkšturma i dvema četama mehanizovane pešadije. Branili su grad od 16 – 18. aprila, a zatim se povukli na zapad.
1. poljska armija na Odri
Poljske oružane snage borile su se zajedno sa Crvenom armijom od 1943. godine. Objedinjene su u Sovjetskom Savezu po naredbi Staljina i bile su potčinjene sovjetskoj vrhovnoj komandi.
1. poljska armija sa 78000 vojnika dodeljena je 1. beloruskom frontu. 16. aprila 1945. poljske trupe morale su da se probiju preko Odre u severnom Oderbruhu uprkos snažnom nemačkom otporu. Od 16. aprila do 8. maja izgubile su oko 2000 vojnika.
Zauzimanje Berlina
Kao poslednji pokušaj da odbrani prestonicu Rajha, nacističko rukovodstvo sakuplja 90000 vojnika koje su činili pripadnici Vemahtta, SS-a i folkšturma. Crvena armija imala je pet puta više vojnika. Tokom poslednje nedelje aprila Berlin je bio poprište teških uličnih borbi za svaku zgradu.
Sovjetski tenkisti slave pobedu u Berlinu
30. aprila 1945. Hitler izvršava samoubistvo u bunkeru ispod Rajhkancelarije. Nemačke jedinice koje su branile Berlin predale su se 2. maja 1945. Do samog kraja gradskim ulicama su krstarile grupe pripadnika Vermahta i SS-a i ubijale vojnike i civile koji su želeli da prekinu pružanje otpora.
Potpisivanje bezuslovne predaje nemačkih oružanih snaga
U noći između 8. i 9. maja 1945. predstavnik nemačke vrhovne komande, Vilhelm Kajtel, mornarice, Hans-Georg fon Frideburg, i avijacije, Hans Jirgen Štumpf, u Berlinskom predgrađu Karlshorst, potpisali su bezuslovnu kapitulaciju u prisustvu saveznika. To je stavilo tačku na Drugi svetski rat u Evropi i nacističku vladavinu.
Nemački ratni zarobljenici na putu u zarobljenički logor
Građani Berlina kraj sovjetske poljske kuhinje
Posledice rata
Stanovnici Oderbruha često su se vraćali u svoje potpuno uništene gradove. Snabdevanje hranom je bilo prekinuto i ljude je morila glad i bolest. Počevši od maja 1945. sovjetska vojna administracija dala je Nemcima zadatak da sakupljaju tela vojnika koji su poginuli na bojištu. Muškarci i žene uklanjali su uništenu vojnu tehniku i zatrpavali rovove.
Sovjetski demineri, nemački ratni zarobljenici, civili, a kasnije i radnici specijalnih firmi, uklanjali su mine i municiju. Najviše ih je bilo u poljima oko Lebusa, Klesina i Podelciga. Taj ozbiljan posao često je dovodio do ozbiljnih nesreća među timovima koji su vršili raščišćavanje. U rejonu Zelova od 1945. do 1986. u eksplozijama pronađene municije poginulo je i ranjeno ukupno 275 osoba.
Obnova i pridošlice
U posleratnim godinama stanovnici regiona raščistili su ruševine i započeli rekonstrukciju. Među njima bilo je mnogo onih koji su pobegli ili su bili prognani iz nekadašnjih nemačkih teritorija na istoku.
Nemačka novopridošla porodica ispred svoje delimično obnovljene kuće u Klesinu
Od čeličnog šlema do šerpe za kuvanje
Predmeti za kuću, izrađeni od vojne opreme, bili su uobičajeni u domaćinstvima u posleratnom periodu. Pravile su ih male fabrike od šlemova, čaura i ručnih raketnih bacača.
Potraga za vojnicima poginulim u borbi
U zemlji na mestu nekadašnjeg bojišta i dalje počivaju ostaci nepoznatog broja sovjetskih i nemačkih vojnika. Čak i decenijama nakon rata identifikacione pločice i lične stvari ponekad omogućavaju identifikaciju posmrtnih ostataka. Pronađeni ostaci sovjetskih i nemačkih vojnika sahranjuju se na vojničkim grobljima u Licenu i Lebusu. U današnjem okrugu Merkiš-Oderland postoji ukupno 169 vojničkih grobalja.
Osim slika i informacija deo muzejske postavke čine i primerci naoružanja.
Sovjetski mitraljez Maksim i propagandna minobacačka mina
Sovjetska protivtenkovska puška
Uniforma i oružje sovjetskog vojnika
Uniforma i oružje nemačkog vojnika
Pošto se muzej sastoji praktično samo od jedne prostorije, u njemu sam se zadržao manje od pola sata. Pre izlaska pozdravih se sa radnikom muzeja i razmenih nekoliko rečenica sa njim. Rekao mi je da mu engleski nije baš jača strana i pokušao da mi malo više ispriča o tome da se još uvek vrši potraga za ostacima poginulih nemačkih i ruskih vojnika.
Muzej mi se u principu dopao. Informacije o Bici za Zelovske visove date su u opštim crtama , što je možda i bolje, jer se na taj način prosečan posetilac ne opterećuje sa previše detalja. Kao što piše na informacionoj tabli ispred muzeja, nakon nemačkog ujedinjenja postavka je preuređena i akcenat nije više na „herojskoj borbi Crvene armije“ već, ja bih rekao, samo na osnovnim činjenicama. Možda je to bio pokušaj da se muzej učini prihvatljivijim i za nemačke posetioce, jer mislim da osim ljubitelja istorije memorijalni kompleks i muzej posećuju uglavnom turisti iz Rusije i drugih država bivšeg Sovjetskog Saveza.
Nedaleko od Zelova je Rajtvajn u čijoj se blizini tokom Bitke za Zelovske visove nalazilo Žuljkovljevo komandno mesto koje sam takođe želeo da posetim. Iako se do Rajtvana iz Zelova može doći direktnim lokalnim autobusom za nešto manje od sat vremena vožnje, odlučih se da zbog nedovoljno vremena tu posetu preskočim i da se umesto toga vratim u Berlin i posetim Nemačko-ruski muzej u berlinskom predgrađu Karlshorst.
Nastaviće se
Lokacija muzeja: