16.11.2022.
Od tursko-bugarske granice do Istanbula ima oko tri i po sata vožnje. Iskren da budem, želeo sam da ona potraje što duže, odnosno da u Istanbul stignem kada se razdani, a ne baš „sabah zorom“. Osim toga, na „Bukingu“ sam dolazak u smeštaj najavio za osam sati ujutru. Ipak, želja mi se nije ispunila i već oko 5 sati bili smo na periferiji grada, a oko petnaest do 6 stigosmo do Bajazitovog trga (tur. Beyazıt Meydanı), tačnije do „Bulevara janjičara“ (tur. Yeniçeriler Cd.) koji kraj njega prolazi.
Od trga do smeštaja koji sam rezervisao bilo je oko 20-minuta pešačenja, ali odlučih da ne idem odmah tamo već da prošetam gradom i pokušam da „uhvatim“ izlazak sunca na Bosforu, kad sam već stigao suviše rano. Krenuh „Bulevarom janjičara“ prema centru, odnosno četvrti Sultanahmed u kojoj se nalaze najpoznatije istanbulske znamenitosti. Kroz ulicu prolazi tramvajska linija T1, pa na obližnjoj stanici zastadoh kada ugledah automate za prodaju karata, jer mi je jedan od prvih zadataka po dolasku u Istanbul bio da kupim karticu za gradski prevoz (IstanbulKart). Turske lire nisam imao, a da zamenim evre nije bilo izvodljivo, jer se menjačnice otvaraju tek u 8 sati. Na automatima za karte, doduše ne baš svim, postoji mogućnost plaćanja karticom, pa posegnuh za njom. Uz malo muke, iz drugog pokušaja, kupih IstanbulKart, čija cena beše 50 lira. Zatim je dopunih sa 200, što je bilo i više nego dovoljno, jer se cena vožnje kreće od 7 do 16 lira (novembar 2022.) u zavisnosti od vrste prevoza. Koliko sam mogao da vidim dok sam išao ulicom, automati za karte postoje na svim tramvajskim stajalištima, samo je pitanje da li svi imaju mogućnost plaćanja karticama.
Istanbulske ulice behu potpuno puste, ako se ne računaju retki komunalci koji su metlali trotoare. To me je malo iznenadilo, jer sam mislio da ovaj 16-milionski grad nikada ne spava.
Pusta ulica Divan Yolu Cd.
Nakon 15-ak minuta pešačenja stigoh do Aja Sofije (tur. Ayasofya). Svojom veličinom, u kombinaciji sa dekorativnim osvetljenjem, izgledala je veličanstveno.
Aja Sofija
Oduševljenje se, međutim, izmešalo sa osećanjem tuge, kada se sa minareta začu poziv na jutarnju molitvu.
Do pre dve godine nije bilo tako. Aja Sofija je imala „neutralan“ status, odnosno, u njoj se nije obavljala molitva, jer je odlukom prvog predsednika Republike Turske Mustafe Kemala Ataturka 1934. godine proglašena za muzej. U julu 2020. godine turski Državni savet je poništio tu odluku i od tada se ona ponovo koristi kao džamija.
Prostor oko Aja Sofije bio je ograđen demontažnom ogradom, pa na trenutak pomislih da je možda zbog ranih jutarnjih sati još uvek zatvoren za posetioce, ali tu pomisao vrlo brzo odbacih, jer je bilo ljudi koji su išli na molitvu. Krenuh da napravim krug oko Aja Sofije i nakon par minuta nađoh se u ulici Sogukčešme Sokagi (tur. Soğukçeşme Sokağı, u bukvalnom prevodu „Ulica hladne česme“) koja se prostire između Aja Sofije i Topkapi palate (tur. Topkapı Sarayı). Naziv je dobila po javnoj česmi koja se nalazi na njenom kraju prema Gulhane parku (tur. Gülhane Parkı). Ulica predstavlja pešačku zonu sa tradicionalnim drvenim kućama koje su sagrađene krajem XIX i početkom XX veka.
Ulica Sogukčešme Sokagi
Vremenom, neke od kuća su propale ili izgorele u požarima. Sredinom 80-ih godina prošloga veka izvršena je obnova preostalih kuća i one sada imaju funkciju hotelskog smeštaja.
Na kraju ulice sačekaše me demontažna ograda i natpis „policija“, tako da sam morao da se istim putem vratim nazad. Ulica beše izuzetno lepo osvetljena, naročito deo koji se spušta prema Gulhane parku.
Deo ulice Sogukčešme Sokagi koji vodi prema Gulhane parku
Vratih se nazad do Aja Sofije i ubrzo pronađoh ulaz u Park sultana Ahmeda, odnosno prostor ispred nje. Senke, minareti i palmine krošnje u kombinaciji sa osvetljenjem učinile su da na kratko pomislim da sam u nekom čarobnom gradu iz zbirke priča „Hiljadu i jedna noć“.
Aja Sofija i Park sultana Ahmeta
Na drugom kraju Parka sultana Ahmeda, praktično prekoputa Aja Sofije, iz mraka se uzdizala Džamija sultana Ahmeda (tur. Sultan Ahmet Camii), poznatija kao Plava džamija. Nije baš bila u punom sjaju, jer su se na njoj izvodili radovi.
Plava džamija
Prostor kraj današnje Plave džamije poznat je kao hipodrom, jer se u vreme Vizantije on tu zaista i nalazio. Predstavljao je jedan od najznačajnijih centara društvenog života grada na Bosforu. Osim trka dvokolica na njemu su se održavali razni performansi, poput akrobatskih i predstava sa divljim životinjama, kao i razne ceremonije. Ustanak Nika, jedan od najozbiljnijih nemira koji je potresao vizantijsku prestonicu, počeo je upravo tu, na hipodromu.
Izgradnja hipodroma vezuje se za vladavinu rimskog cara Septimija Severa i 196 godinu. Tokom vladavine Konstantina Velikog proširen je i ukrašen po uzoru na rimski Cirkus Maksimus. Mogao je da primi do sto hiljada gledalaca.
Prostor nekadašnjeg hipodroma
Kao i sam grad, hipodrom je bio razoren tokom krstaškog pohoda na Carigrad 1204. godine. Tako je, na primer, kvadriga koja ga je krasila završila kod Crkve Svetog Marka u Veneciji.
Današnji nivo tla je 5 metara viši u odnosu na nekadašnji, pa se praktično svi ostaci hipodroma nalaze ispod zemlje. (Deo nekadašnjeg hipodroma se može videti iz ulice Kasap Osman Sk.) Izuzetak su tri stuba koja su se nalazila u njegovoj centralnoj liniji. Prvi od njih je Teodosijev obelisk (tur. Theodosius Dikilitaşı).
Teodosijev obelisk
Radi se o jednom od dva obeliska koje je podigao egipatski faraon Tutmes III (1490-1436. pre n.e.) u Amonovom hramu u Tebi. Konstantin Veliki inicirao je premeštanje oba obeliska u Aleksandriju, odakle je jedan trebao da bude transportovan u Rim, a drugi u Konstantinopolj. Bio je visine oko 38 metara ali se tokom transporta jedan deo odlomio. Kada je obelisk tačno stigao u Konstantinopolj nije poznato, procenjuje se da je to bilo između 363. i 390. godine. Postavljen je na carigradski hipodrom u vreme vladavine cara Teodosija I, verovatno 390. godine kao jedan od spomenika koji je trebao da obeleži pobedu nad uzurpatorom Zapadnog rimskog carstva Magnusom Maksimusom. Sadašnja visina obeliska iznosi 18,54 metra, a sa postamentom 25,6 metara. Obelisk je izrađen od jednog komada crvenog granita i zatim dekorisan hijeroglifima.
Nedaleko od Teodosijevog obeliska je Zmijski stub (tur. Yılanlı Sütun).
Zmijski stub
Stub se do 324. godine se nalazio u Apolonovom hramu u Delfima. Izliven je od štitova persijskih vojnika poginulih u Bici kod Plateje 479 godine p.n.e. U Carigrad je donet najverovatnije u vreme Konstantina Velikog. Danas je visok 5,5 m, dok je original bio visok 8 m. Predstavljao je 3 spiralno isprepletene zmije na čijim su telima ispisani nazivi 31 grčkog polisa koji je učestvovao u ratu protiv Persijanaca. Oko 1700. godine sa stuba su otkinute zmijske glave. Kako se to konkretno desilo pouzdano se ne zna, ali je definitivno bio u pitanju vandalski čin. Gornja vilica jedne od glava čuva se u Arheološkom muzeju u Istanbulu.
Još jedan stub koji je krasio nekadašnji hipodrom je takozvani zidani obelisk (tur. Örme Dikilitaş). U tehničkom smislu ne predstavlja pravi obelisk, jer su oni pravljeni od jednog komada kamena, obično asuanskog granita, dok se ovaj sastoji od krečnjačkih blokova.
Zidani obelisk
Malo me iznenadi postament stuba koji je bušan kao švajcarski sir. Otvori podsećaju na to da je nekada bio optočen bronzom koju su odneli krstaši tokom pljačke nakon osvajanja grada.
Podnožje zidanog obeliska
Stub je visine 32 metra, kao Lateranski obelisk u Rimu. Ko ga je postavio nije poznato. Naziv je dobio po Konstantinu VII Porfirogenitu tokom čije vladavine je izvršena njegova popravka. Prilikom arheoloških iskopavanja na hipodromu ispod obeliska, kao i zmijskog stuba, otkrivene su olovne cevi što ukazuje na to da su se koristili kao fontane.
Osim stubova i obeliska, prostor nekadašnjeg hipodroma krasi i Nemačka fontana (tur. Alman Çeşmesi).
Nemačka fontana
Predstavlja poklon povodom druge posete Otomanskom carstvu pruskog kralja i nemačkog cara Vilhelma II 1898. godine. Izrađena je u Nemačkoj, a zatim je u delovima transportovana u Istanbul i montirana na mestu gde se danas nalazi. Otvaranja fontane najpre je planirano za 1. septembar 1900. godine na dan obeležavanja četvrt veka vladavine sultana Abdul Hamida II. Međutim, montaža je kasnila, pa je fontana otkrivena 27. januara 1901. godine na dan rođenja Vilhelma II. Sagrađena je u takozvanom „rundbogen“ stilu (stil polukružnog luka) koji odražava nemačku neorenesansu. Ima oblik osmougaone senice. Krovna konstrukcija oslanja se na stubove od porfira.
Prostor koji se danas naziva hipodromom znatno je uži od onog iz vizantijskog vremena zbog zdanja koja su u međuvremenu sagrađena. Jedno od njih je i Palata Ibrahim-paše koja predstavlja najznačajniji objekat otomanske građanske arhitekture iz XVI veka. Njena vrednost je u tome što tokom vekova nije pretrpela izmene, već je sačuvana u izvornom obliku.
Palata Ibrahim-paše
Pretpostavlja se da je palata sagrađena tokom vladavine Bajazita II (1481-1512). Nakon pogubljenja Ibrahim paše 1530. godine više puta je puta menjala vlasnike i funkciju. Služila je kao ambasada, krojačka radionica, u njoj je jedno vreme bio smešten vojni orkestar, a imala je i funkciju zatvora. Od 1983. godine u njoj se nalazi Muzej turske i islamske umetnosti.
Pošto sam završio sa razgledanjem prostora nekadašnjeg hipodroma, krenuh prema Divan Wooden Guesthouse, smeštaju koji sam rezervisao na „Bukingu“. Usput sam razgledao izloge prodavnica koje su zbog ranih jutarnjih sati još uvek bile zatvorene.
Aladin i čarobna lampa
Džezva i fildžani
Ljubavni i vijagra čaj
Za oko mi zapade porušena građevina, oko koje je, bez obzira na stanje u kome se nalazi, prostor bio lepo uređen.
Ruševine Arasta hamama
Radi se o Arasta hamamu. Podignut je u okviru kompleksa koji je sagradio sultan Ahmed. Hamam je oštećen u požaru 1912. godine i od tada je prepušten zubu vremena.
Divan Wooden Guesthouse pronađoh bez problema. Međutim, iznenadih se kada uđoh unutra i umesto na recepciji nađoh se u vešeraju u kome su veš mašine radile punom parom. Popeh se uskim spiralnim stepenicama koje su vodile na sprat i shvatih da gore nema ničega osim soba. Izađoh iz vešeraja i odlučih da ispred sačekam nekoga ko bude ulazio ili izlazio i priupitam za recepciju. Iz zgrade pored izađe neki momak, pa upitah njega, ali on reče da ne zna. Zatim se iz iste zgrade pojavi bračni par, pa na engleskom upit njih. Ispostavi se da govore ruski i rekoše mi da ne znaju, ali mi predložiše da krenem sa njima do njihove recepcije i tamo se raspitam. Njihova recepcija nalazila se u ulici iza ugla. To je zapravo bila recepcija hotela Berce. Tu nas dočeka ljubazan momak po imenu Ramazan i objasni da se kod njih prijavljuju i oni koji odsedaju u Divan Wooden Guesthouse. Soba koju sam rezervisao nije bila spremna, ali mi Ramazan predloži drugu sobu u kojoj bih mogao da budem do 2 sata popodne, a zatim da pređem u onu koju sam rezervisao. Odlučih ipak da ne idem u sobu, već da na recepciji ostavim stvari i nastavim šetnju po gradu.