Na ulazu u Aranđelovac iz pravca Topole, na desnoj obali reke Kubršnice, „smestila“ se pećina Risovača za koju sam, moram priznati, slučajno saznao „guglajući“ po internetu. Informacije koje sam pročitao i slike koje sam video ubedile su me da je Risovača mesto koje svakako vredi posetiti. Jedina pećina koju sam do tada imao priliku da vidim bila je Resavska, i to davno, u okviru đačke ekskurzije za osnovnu školu.

Do Risovače sam stigao kolima iz pravca Topole. Vožnja kroz pitomi brežuljkasti šumadijski krajolik po sunčanom danu bila je izuzetno prijatna. Na ovakve izlete obično idem sam, ali ovaj put sam imao društvo. U pećinu se ne može ući bez pratnje vodiča i ne znam šta se dešava u slučaju da čovek dođe sam, odnosno da li je vodič dužan da stručno vođenje kroz pećinu obavi i za jednu osobu.

Nakon kupovine ulaznica vodič nam je rekao da malo sačekamo, pošto se očekivao dolazak školske ekskurzije iz Topole. To vreme sam iskoristio da pročitam informacije o pećini na informacionim panoima i slikam njenu okolinu.

Nedaleko od ulaza u pećinu protiče reka Kubršnica, koja više liči na potok, nego na reku. Uprkos svom „pitomom“ izgledu, ćud ove rečice je nepredvidiva, što najbolje znaju stanovnici Smederevske Palanke koji su se u njen destruktivni karakter u poslednjih 20 godina uverili dva puta: prvi put u julu 1999., a drugi put u maju 2014. godine.

Pre prelaska mostića bacih pogled na tablu sa pravilima ponašanja tokom posete spomeniku prirode „Risovača“ i shvatih da će fotografije prostora oko pećine verovatno biti i jedine koje ću na ovom mestu napraviti, jer je slikanje u pećini bez specijalnog odobrenja zabranjeno. Nije mi bilo baš najjasnije zbog čega se uprava odlučila na taj korak, ali dobro, odluka je takva i treba je poštovati.

Inače, pećina Risovača otkrivena je slučajno 1953. godine prilikom eksploatacije kamenoloma. Tada se urušio ulazni deo pećine u dužini od 20 m i tom prilikom je uništen svakako njen najznačajniji deo, pa ostaci neandertalskog čoveka, koji je nesumnjivo u njoj živeo, nisu pronađeni. Iste godine otpočela su arheološka istraživanja pod rukovodstvom profesora Branka Gavele i sa prekidima su trajala sve do 1977. Sa ovim istraživanjima, kao i sa iskopavanjima Pećine pod Jerininim brdom kod Kragujevca (1951-1952.), počinju sistematska proučavanja starijeg kamenog doba (paleolita) u Srbiji.

U očuvanim naslagama, na dubini od 1-1,75 m, pronađeni su okresani kameni artefakti. Nalazi su otkriveni zajedno sa kostima biljojeda (bizona, konja, jelena) i ostacima izumrlih životinja (mamuta, pećinskog lava i pećinskog medveda) tako da je bilo očigledno da potiču iz ledenog doba – pleistocena.

Figura mamuta

Figura bizona

Kamene alatke pronađene u Risovači – musterijenski šiljci, listoliki šiljci i odbici okresani sa diskoidnih jezgara, pripadaju kraju srednjeg paleolita, odnosno periodu od pre 50.000 do 35.000 godina. Smatra se da su ovakve alatke pravili neandertalci, ljudi koji su živeli pre 200.000-30.000 godina. Napravljeni su od kremena, mineralne sirovine koja je zbog svoje cepljivosti mogla lako da se obrađuje. Šiljci su služili kao vrhovi kopalja kojima su životinje lovljene iz neposredne blizine.

Dužina pećine od sadašnjeg ulaza do najudaljenije tačke iznosi 114 m, a ukupna dužina svih kanala je 159 m. Ulazni kanal pećine bio je skoro do vrha zatrpan naslagama. U toku arheoloških istraživanja otkopano je oko 30 metara ulaznog kanala. Na arheološka iskopavanja nadovezala su se speleološka istraživanja kojima je od 1975. godine rukovodio dr Radenko Lazarević.

Đačka ekskurzija koja je trebala da stigne iz Topole je kasnila, pa je vodič odlučio da kroz pećinu provede samo nas četvoricu. Jedna o prvih njegovih rečenica je bila da u pećini nema slikanja, jer je ona stanište retke vrste slepog miša.

Ulazak u pećinu predstavljao je svojevrsni vremeplov, odnosno vraćanje nekoliko desetina hiljada godina unazad. U želji da se posetiocima bar donekle dočara život našeg dalekog pretka rekonstruisana je porodica risovačkog čoveka u prirodnoj veličini, okupljena oko vatre. Risovački čovek pripadao je neandertalskoj podvrsti homo sapiensa koja je živela u periodu od pre 50000 do 35000 godina. Neandertalci su bili mnogo snažniji u odnosu na savremenog čoveka, bavili su se lovom i sakupljanjem plodova, a u srednjem paleolitu su stvorili musterijensku kulturu. Hod im je bio uspravan. Imali su povijena pleća, što znači da su njihovi preci hodali oslanjajući se i na ruke. Muškarci su odlazili u lov, a žene su ostajale da čuvaju vatru što je u to vreme bio veoma odgovoran zadatak.

Uprkos tome što ne predstavljaju direktne pretke savremenog čoveka, neandertalci su bili razumni ljudi artikulisanog govora, vrlo vešti lovci koji su poznavali vatru, pravili specijalizovana oruđa i sahranjivali svoje mrtve. Bili su prvi predstavnici roda homo. Naseljavali su ulazni deo pećine do dubine do koje je dopirala sunčeva svetlost.

Pored figura risovačkog čoveka u pećini se nalaze i figure životinja koje su u njoj obitavale, poput pećinskog medveda (Ursus spelaeus). Na osnovu rekonstruisanog skeleta paleontolozi su odredili njegovu veličinu koja je bila impozantna. Odrasli mužjak uspravljen na zadnje noge dostizao je visinu od 3.5 metra, a težio je do 1000 kg. Bio je čist biljojed zbog čega je i izumro dolaskom poslednjeg ledenog doba usled nedostatka hrane. Pored kostiju pećinskog medveda, u pećini su pronađene kosti malog patuljastog magarca, malog zebrastog konjića, mamuta, dlakavog nosoroga, runastog nosoroga i stepskog bizona. Pronađene su i kosti jelena orijaša koji je dostizao visinu od 2.5 m i težinu od 700-750 kg, a imao je raspon rogova od 3.5-4 m.

Sama pećina nastala je radom termomineralnih voda i njena starost se procenjuje na 110 do 118 hiljada godina. U Risovači je pronađen poludragi kamen – mermernih oniks, čija slojevita struktura govori o klimi koja je vladala na zemlji pre nekoliko desetina hiljada godina. Beličasti sloj nastao je delovanjem hladnijih voda, dok je žućkasti sloj nastao u periodu otapanja. Prisutne su i porozne crtice koje označavaju vreme suše. Pored meremernog oniksa u pećini postoje mesta na kojima se beleže tragovi aragonita koji takođe spada u red poludragog kamenja. Njegova specifičnost je da grupiše kristale u suprotnosti od sile gravitacije.

U edukativne svrhe u pećini je postavljen kalcifikator koji na ubrzan način simulira nastajanje stalaktita i stalagmita, što je naročito interesantno najmlađim posetiocima.

Vodič nas na kraju dovodi do jedinog mesta na kome je dozvoljeno slikanje. Radi se o mestu na kome se kao eksponat nalazi uzdužno i poprečno presečen stalagmit čija struktura odslikava sve klimatske promene koje su u poslednjih 100000 godina zadesile Zemlju.

Tu se priča o Risovači završava. Obilazak pećine svakako je bio interesantan, što je u prvom redu zasluga vodiča koji se zaista potrudio da nam priču o Risovači ispriča na što zanimljiviji način. Upoznavanje sa životom neandertalskog čoveka i svetom koji ga je okruživao nesumnjivo zavređuje pažnju i svakako je nešto za šta vredi izdvojiti vreme.

Lokacija pećine Risovača

Pećina Risovača Pećina Risovača Pećina Risovača Pećina Risovača Pećina Risovača Pećina Risovača Pećina Risovača Pećina Risovača Pećina Risovača