12.09.2019.
Poučen iskustvom od prethodnog dana da većina crkava u popodnevnim satima ne radi, treći dan boravka u Solunu odlučih da započnem njihovim obilaskom. Sledeći navigaciju u mobilnom telefonu, vernog saveznika na svim putovanjima, stigoh do ulice Irinis u kojoj se mogu videti delovi zapadnih gradskih zidina.
Za razliku od istočnih zidina koje sam obišao dan ranije, na zapadnim se jasno vidi razlika u materijalu, korišćenom za njihovu izgradnju. Donji delovi zidina ozidani su od komada mermera koji su već bili deo nekih građevina ili spomenika, odnosno od takozvanih spolija. U slučaju Soluna najčešće se koristio materijal objekata koji su u vezi sa njegovom paganskom prošlošću, poput hramova.
Iz ulice Irinis skrenuh u ulicu Agiou Dimitriou, a zatim u Amazonon i ubrzo se nađoh na Trgu 12 apostola na kome se nalazi Crkva Svetih Apostola (gr. Ιερός Ναός Αγίων Αποστόλων) jedan od najlepših i najznačajnijih kulturnih spomenika grada.
Prema nekim svedočanstvima crkva je bila deo velikog i bogatog manastirskog kompleksa, osnovanog između 1310. i 1314. pod pokroviteljstvom Patrijarha Nifona I. Kasnije je posvećena Svetim Apostolima zbog narodnog verovanja da je bila pokrivena sa dvanaest kupola koje su simbolizovale dvanaest apostola. Tokom osmanlijske vladavine između 1520. i 1530. pretvorena je u džamiju.
Crkveno zdanje predstavlja složenu građevinu sa četiri kolonade, upisanim krstom i deambulatorijumom (hodnik u polukružnom zidu oltarske apside) sa zapadne, južne i severne strane koji se na istočnom delu završava u kapeli. Sa zapadne strane nalazi se spoljašnja priprata (eksonarteks), dok istočnom stranom preovladava velika, centralna, sedmostrana apsida koja je uokvirena sa dve manje trostrane niše. Hram ima pet kupola, jednu veliku i uzvišenu u centru i četiri manje i niže sa svake strane.
Napravih krug oko crkve i ugledah parkiran policijski automobil i policajca koji razgovara sa čovekom za koga bih rekao da je crkvenjak. Prvo što mi pade na pamet beše misao da se desila pljačka i da policija vrši uviđaj. Kasnije se pokazalo da je povod za prisustvo policije u crkvi mnogo lepši – jedan od policajaca je krstio dete.
Unutrašnja dekoracija Crkve Svetih Apostola predstavlja izuzetan primer vizantijske umetnosti sa početka XIV veka. Viši delovi crkve ukrašeni su mozaicima koji predstavljaju poslednje ukrase svoje vrste u Vizantiji, pre početka laganog propadanja carstva.
Ikonopis crkve je ispunjen zidnim freskama značajne umetničke vrednosti koje, između ostalog, prikazuju svece, predstave iz Starog i Novog Zaveta, kao i scene iz života Bogorodice i Svetog Jovana Preteče.
Od Crkve Svetih Apostola krenuh prema Crkvi Svete Katarine (gr. Ιερός Ναός Αγίας Αικατερίνης) koja je od nje udaljena 15-ak minuta laganog hoda. Nalazi se u severozapadnom delu Gornjeg grada na raskrsnici ulica Sachini, Ious i Tsamadou
Iako je bilo tek oko 11 sati, samo što stigoh do crkve ugledah sveštenika koji je iz nje izlazio zaključavajući za sobom njena vrata, tako da od razgledanja njene unutrašnjosti nije bilo ništa.
Izgradnja Crkve Svete Katerine vezuje se za kraj XIII i prvu deceniju XIV veka. U pitanju je zdanje složene konstrukcije, sa upisanim krstom i četiri stuba sa svake strane, sa zatvorenom galerijom sa zapadne, južne i severne strane koja se na istočnoj strani završava kod dve simetrične kapele. U centru građevine uzdiže se sedmostrana kupola. Osim nje, postoje još četiri manje i niže kupole, po jedna na svakom od uglova. Crkvu karakteriše bogata keramoplastična dekoracija spoljašnjih zidova.
Crkva u početku nije bila posvećena Svetoj Katarini. Prema nekim istraživačima i na osnovu određenih elemenata ikonopisa, podignuta je u čast Isusa Hrista. Tokom turske vlasti i vladavine sultana Bajazita II (1481-1512.) crkva je pretvorena u džamiju što je dovelo do toga da se njen prvobitni vizantijski naziv zaboravi i da joj se da ime koje i danas nosi.
Obilazak crkava polako, ali sigurno, ponovo me je doveo u uličice Gornjeg grada.
Ako mi se nešto u Solunu nije svidelo tokom boravka onda su to grafiti kojima su išarane fasade kuća i zgrada. Šta na njima piše nemam pojma, pa ne mogu da kažem na šta se odnose. Možda je to način da se izrazi protest protiv vlasti, ekonomske krize, globalizma… U svakom slučaju prilično ruže grad.
U potrazi za još jednom crkvom u Gornjem gradu na trgu Terpsithea ugledah turbe. U pitanju beše turbe bektašijskog derviša Musa Babe koje datira iz XVI veka. Jedini je u potpunosti sačuvani heksagonalni turski mauzolej u Solunu.
Žičana ograda podignuta oko turbeta govorila je da Grci i Turci nisu baš „u ljubavi“. Pade mi na pamet Damad Ali-pašino turbe na Kalemegdanu pošto su sličnog oblika. Oko njega nema nikakve ograde, što govori da smo mi ipak tolerantniji prema osmanskom nasleđu u odnosu na Grke. Manjoj toleranciji sigurno doprinosi i spor oko Kipra.
Idući putem koji mi je pokazivala navigacija prođoh kroz uzak prolaz.
Zatim nastavih dalje uskim ulicama u pravcu Crkve Svetog Davida (gr. Ιερός Ναός Οσίου Δαβίδ) i ubrzo stigoh do ulaza u crkveno dvorište.
Crkva je podignuta u V veku i funkcionisala je kao katolikon (glavna crkva) Latomu manastira. U vreme ikonoborstva mozaička dekoracija oltarskih niša prekrivena je telećom kožom i malterom da bi se sakrila i sačuvala. U XII veku manastirska crkva je obnovljena i ukrašena zidnim freskama koje su obnovljene s kraja XIII i početkom XIV veka. Pretvaranje crkve u džamiju, najverovatnije u XVI veku, opet je vodilo pokrivanju zidnog slikarstva malterom. Dekoracija je otrivena 1921. godine nakon što je crkveno zdanje vraćeno Grčkoj pravoslavnoj crkvi.
U početku hram je bio četvorougaona građevina sa jednom polukružnom apsidom na istočnoj strani i ulazom na zapadnoj strani. U unutrašnjosti četvorougaone građevine bio je krst okružen sa četiri ugaona odeljka, što je činilo ovaj objekat bazilikom sa upisanim krstom. Centralni prostor bio je natkriven kupolom. Danas nedostaje ceo zapadni deo crkve, što je posledica zemljotresa. Do izmena u izgledu crkve je došlo i prilikom postavljanja temelja minareta. Krov je pretrpeo značajne promene, a ulaz je premešten na južnu stranu hrama.
Mozaik koji ukrašava četvorolučnu nišu oltara datira iz poslednje četvrtine V veka i predstavlja Bogojavljanje. Na centralnom spoju prikazan je mladi Hrist okružen simbolima četvorice jevanđelista. Kod Hristovih nogu uočava se reka (Jordan ili Hovar).
Sa leve i desne strane predstave nalaze se dva starca, najverovatnije proroci Jezekilj i Avakum, svedoci trijumfalnog Isusovog pojavljivanja. Na ovom mozaiku je prisutan uticaj grčko-rimske tradicije.
Freske koje oslikavaju južni luk crkve (Rođenje, Krštenje, tragovi Sretenja i Preobraženje), datiraju iz treće četvrtine XII veka i reflektuju tok umetnosti u vreme dinastije Komnina. Na severnom zidu krsta sačuvani su segmenti fresaka sa kraja XIII i početka XIV veka koji predstavljaju najstarije primere umetnosti u Solunu iz doba Paleologa.
Samo što sam izašao iz crkvenog dvorišta ugledah organizovanu grupu starijih turista koja je upravo došla u obilazak crkve. Na njima se videlo da im pešačenje nije baš prijalo, ali to je jednostavno jedini način da se do nekih solunskih crkava dođe.
Od Crkve Svetog Davida krenuh da se spuštam uskim ulicama Gornjeg grada i ubrzo stigoh do ulice Olimpiados. U pomenutoj ulici na broju 52 nalazi se Crkva Svetog Proroka Ilije (Βυζαντινός Ναός Προφήτη Ηλία Θεσσαλονίκης). Radi se o impozantnom zdanju koje se zbog svoje veličine ne može „promašiti“.
Crkva datira iz druge polovine XIV veka i pripada arhitektonskom stilu jedinstvenom za Solun, takozvanom svetogorskom ili atoskom koji se isključivo primenjivao kod gradnje manastirskih crkava. Hram je sa osnovom upisanog krsta, velikom kupolom (prečnik 5,5m) iznad centralnog dela, dok se na bočnim stranama (severnoj i južnoj) obrazuju široka i visoka polukružna udubljenja. Gledajući crkvu iz daljine rekao bih da je velika kupola malo nakrivljena.
U crkvi se nalaze i četiri manja dela (odaje), takođe natkrivena kupolama, a na zapadnoj strani je prostrani četvorougaoni narteks sa četiri stuba na spratu gde se takođe nalaze dve kupole. Na zapadnoj strani građevine, a delom i na severnoj i južnoj, postoje otvorene galerije.
Što se zidnog slikarstva tiče, u Crkvi Svetog proroka Ilije sačuvana je nekolicina fresaka koje datiraju iz perioda od 1360. do 1380. godine. Mada su sačuvane delimično i u prilično lošem stanju, ističu se po kvalitetu i impresioniraju svojim prvobitnim karakteristikama: neuobičajen realizam i osećaj dubine na prikazima, izraženi pokreti, masivnost, jasna emocionalna opterećenost likova.
Crkva prvobitno nije bila posvećena proroku Iliji. Prema najnovijim istraživanjima verovatno je sagrađena u čast Isusa Hrista i predstavljala je glavnu crkvu jednog manastira. Ubrzo posle turskog osvajanja grada 1430. pretvorena je u džamiju i nazvana Sarajli džamija. Nakon oslobođenja Soluna 1912. godine vraćena je Grčkoj pravoslavnoj crkvi.
Nedaleko od Crkve Svetog proroka Ilije, na adresi Kassandrou 91-93, nalazi se Aladža Imaret džamija (gr. Αλατζά Ιμαρέτ), vredan spomenik islamske kulture. Prema ktitorskom natpisu koji je sačuvan iznad ulaza, izgradnja džamije započeta je 1484. godine od strane Išak Paše koji je bio veliki vezir i upravnik grada. Upravo zbog toga, džamija je poznata i pod imenom „Išak Pašina džamija“.
Ispred džamije je bila gužva, radnici su iz nje iznosili neke stvari, pa napravih fotografiju sa njene bočne strane.
Inače, Aladža Imaret džamija ima oblik obrnutog slova T i sastoji se od jedne pravougaone prostorije za molitvu natkrivene sa dva velika luka, četiri bočne prostorije natkrivene kubetom, koje su služile kao trpezarija i sveto učilište, kao i jedne galerije poduprte stubovima na pročelju građevine, koja na krovu nosi pet manjih kupola. Sve kupole prvobitno su bile pokrivene listovima olova.
Džamija je bila jedna od najimpozantnijih građevina Soluna te vrste, što se može videti na starim fotografijama.
Nastavljam šetnju po Solunu i ubrzo stižem do najveće i najvažnije solunske crkve – Crkve Svetog Dimitrija (gr. Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου Πολιούχου Θεσσαλονίκης).
Sveti Dimitrije rođen je u Solunu 280. godine. Bio je sin jedinac, zbog čega je odnegovan i vaspitan sa velikom pažnjom. Nakon smrti oca, car Maksimijan ga postavlja na očevo mesto za namesnika Soluna uz preporuku da progoni i istrebljuje hrišćane u gradu. Ipak, Dimitrije ga ne posluša, već, štaviše, poče javno da ispoveda i propoveda Hrista. To stiže do cara, pa jednom prilikom u povratku iz rata protiv Sarmata, svrati u Solun da ispita stvar. Na careva pitanja o veri Dimitrije javno prizna da je hrišćanin, što cara razbesne, pa ga zatvori u podrum jednog javnog kupatila. Nekoliko dana kasnije posla vojnike koji Dimitrija izbodoše kopljima. Hrišćani uspeše da telo sahrane na mestu njegovog stradanja. Na tom mestu velmoža Leontije iz Ilirije, izlečen od teške bolesti nad grobom ovog mučenika, u znak zahvalnosti podigao je crkvu. U požaru u VII veku crkva je uništena, ali je ubrzo nakon toga obnovljena i proširena. Tokom turske vladavine pretvorena je u džamiju. U velikom požaru 1917. godine crkva je skoro u potpunosti izgorela, ali je tokom narednih decenija obnovljena i 1949. godine vraćena vernicima. Na listu spomenika svetske kulturne baštine UNESKO-a dodata je 1988. godine.
Crkva Svetog Dimitrija pripada tipu bazilike sa drvenim krovom. Ima pet brodova, dok se sa severne strane formira još jedan, poprečni brod. Ističe se po simetričnosti, raznovrsnosti oblika, kao i po svojoj impresivnosti i veličanstvenosti.
Oltar sa rekonstruisanim freskama
Posebno se ističu mozaici i zidno slikarstvo crkve koji su sačuvani od katastrofalnog požara 1917. Stvarani su u različitim epohama (od V do XV veka), nisu u sklopu određenog slikarskog pravca i predstavljaju, osim dela visoke umetnosti i estetike, vredne dokaze za istoriju vizantijskog slikarstva.
Nakon razgledanja unutrašnjosti crkve spustih se u kriptu koja je, kao i još neke solunske crkve, uglavnom otvorena do ranih popodnevnih sati.
Kripta je prvobitno bila prizemlje rimskog kupatila u kome je Sveti Dimitrije po predanju 303. godine bio privremeno zatočen, a zatim ubijen. U V veku, kada je sagrađena prva Crkva Svetog Dimitrija, mesto njegove mučeničke smrti postalo je njen deo, a izvorište koje se tu nalazio pretvoreno je u izvor svete vode. U srednjem vizantijskom periodu kripta počinje da se vezuje za poštovanje Svetog Dimitrija ko mirotočivog, pa se uz izvor dodaju bazeni za miro koje su sakupljali vernici.
Izvor i bazen za sakupljanje mira
U tursko vreme kripta biva zatrpana zemljom. Ponovo je otkrivena tokom radova na obnovi crkve nakon velikog požara 1917. godine. Krajem 80-ih godina XX veka kripta je pretvorena u izložbeni prostor.
Prostorija sa delovima za koje se veruje da su pripadali sarkofagu Svetog Dimitrija. Ispred njih u izložbenim vitrinama je grnačarija koje pronađena tokom iskopavanja u kripti.
Delovi stubova sa reljefnom dekoracijom crkve iz V veka
Sveti Dimitrije je svetitelj koji uživa veliko poštovanje u celom pravoslavnom svetu. Smatra se isceliteljem bolesnika i zaštitnikom Soluna, jer je spasao grad od neprijateljske vojske. Rusi ga takođe slave i smatraju pokroviteljem i zaštitnikom Sibira. U Srbiji i Republici Srpskoj Sveti Dimitrije se praznuje i kao krsna slava Mitrovdan (8. novembar).
Nakon posete Crkvi Svetog Dimitrija nastavih dalji obilazak Soluna. Pređoh na drugu stranu ulice Agiou Dimitriou i krenuh kroz park. U njemu me „nahvata“ neka cigančica i poče da me moli da joj dam neke pare. Nije se osvrtala na moja odbijanja i pratila me je dobrih 50-60 metara uporno tražeći novac. Odustade tek kada stigoh do ostataka rimskog foruma, odnosno agore.
Agora je nekada bila administrativni centar grada. Predstavljala je veličanstveni kompleks koji je od kraja I, pa do kraja IV veka obuhvatao sve javne gradske službe i istovremeno pokrivao sve aspekte društvenog života građana.
Otkrivena je šezdesetih godina prošloga veka tokom izvođenja građevinskih radova. Najočuvaniji deo je pozorište koje se i danas koristi za brojne kulturne manifestacije.
Od agore krenuh prema ulici Egnatia. Na njenoj raskrsnici sa ulicom Chalkeon nalazi se Crkva Panagia Halkeon (gr. Βυζαντινός Ναός Παναγίας των Χαλκέων) značajna po tome što je to jedina solunska crkva iz srednjevizantijskog perioda koja je sačuvana do današnjeg dana. Sagrađena je 1028. godine na mestu na kome se nekada nalazio paganski hram o čemu svedoči zapis sa mermerne ploče iznad zapadnog ulaza. Zdanje je izgrađeno od cigle, pa se susreće i naziv crvena crkva.
Godine 1430. crkva je pretvorena u džamiju i nazvana Kazandžilar (džamija kazandžija), jer se nalazila u naselju u kome je bilo dosta kazandžija. Odatle potiče i današnji naziv crkve „Bogorodica Halkeon“ (Bogorodica zaštitnica kazandžija). Pretpostavlja se da je vizantijsko ime ove crkve bilo „Bogorodica Halkopration“ po analogiji sa istoimenom crkvom u Carigradu. Posle oslobođenja Soluna u Balkanskim ratovima (1912-1913.), crkvi je vraćen zvonik i ponovo je otvorena.
Osnova crkve je klasičan krst upisan u kvadrat, što je tipično za arhitekturu srednjevizantijskog perioda. Centralna kupola se oslanja na četiri stuba. Na zapadnoj strani se nalazi dvospratni narteks natkriven sa dve kupole.
Iako su bili rani popodnevni sati kapija je već bila zaključana, tako da nisam mogao da razgledam unutrašnjost crkve koju krase dosta dobro očuvane freske iz XI i XIV veka.
Od Crkve Panagia Halkeon stigoh do trga Dikastirion na kome se nalazi spomenik jednom od najznačajnijih političara u modernoj Grčkoj istoriji – Elefterisu Venizelosu (1864-1936).
U neposrednoj blizini je i Bej Hamam (gr. Λουτρά Παράδεισος), veliko tursko kupatilo koje je prema informacijama sa arapskog natpisa 1444. godine sagradio sultan Murat II. Bila je to prva građevina te vrste u gradu. Imala je dva dela – za muškarce i za žene, s tim što su muške prostorije bile prostranije, raskošnije i bogatije ukrašene od ženskih.
Bej Hamam je bez promene ostao u funkciji sve do 1968. godine, menjajući samo naziv. Jedno je od retkih turskih kupatila koje se sačuvalo na prostoru Grčke do danas. U današnje vreme prostor se koristi za kulturne manifestacije i povremene izložbe.
Od Bej Hamama nastavih ulicom Egnatia i stigoh do raskrsnice sa Agias Sofias, ali ne skrenuh prema Crkvi Svete Sofije, već prema Crkvi Panagia Ahiropiitos (gr. Ιερός Ναός Παναγίας Αχειροποιήτου) koja se nalazi vrlo blizu pomenute raskrsnice.
Crkva je sagrađena sredinom V veka na ostacima rimskog kupatila. Predstavlja jednu od najstarijih ranohrišćanskih crkava koje su preživele do današnjih dana. Pretrpela je određene izmene u VII, a zatim ponovo u XIV-XV veku. U vizantijsko vreme bila je poznata kao Panagia Theotokos (Presveta Bogorodica). Naziv „Ahiropiitos“, što na grčkom znači „nerukotvoreni“, postao je rasprostranjen od XII veka i vezuje se za ikonu Bogorodice koja se nalazila u crkvi, a smatrana je nerukotvorenom. Nakon turskog osvajanja Soluna bila je prva crkva koja je pretvorena u džamiju o čemu svedoči natpis sultana Murata II na severnoj kolonadi, na osmom stubu od istoka.
Crkveno zdanje je trobrodno. Na zapadnoj strani sačuvani su ostaci eksonarteksa (spoljne priprate) i istočne galerije atrijuma.
U crkvu nisam mogao da uđem, jer je bila zatovorena, pa nisam mogao da slikam njenu unutrašnjost. Ono čime se može pohvaliti su freske koje datiraju iz druge trećine XIII veka, kao i mozaici na kolonadama kod ulaza, na južnom delu potkrovlja, na trolučnim apsidama i kod priprate. Značajna je i mermerna dekoracija, poput stubova kolonade i poda koji je sačuvao originalni oblik.
Nastavih dalje obilazak Soluna i stigoh do Crkve Svete Sofije. Iako sam u njoj bio prethodnog dana, svratih ponovo da snimim unutrašnjost crkve, jer sam to dan ranije propustio.
Sledeća solunska znamenitost koju sam želo da posetim bila je Bela kula, pa krenuh prema njoj. Usput samo zastadoh kod Crkve Svetog Grigorija Palame (gr. Ιερός Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά) koja se nalazi na raskrsnici ulica Agias Sofias i Mitropoleos. Rekoh „samo zastadoh“, jer je pomenuta crkva, kao i skoro sve ostale solunske crkve, u popodnevnim satima zatvorena.
Temelji crkve postavljeni su 1891., a izgradnja je završena 1914. godine. U pogledu arhitekture sadrži elemente neoklasičnog stila, kao i eklekticizma koji je bio karakterističan za arhitekturu Soluna XIX veka. Centralni deo hrama pokriven je velikom kupolom, dok su četiri visoka i tanka zvonika raspoređeni po uglovima građevine. U unutrašnjosti crkve čuvaju se mošti Svetog Grigorija Palame. Odmah pored je zgrada Solunske mitropolije.
Vrlo brzo stigoh do avenije Leofóros Níkis kojom nastavih dalje prema Beloj kuli. Pažnju mi privuče prodavnica suvenira, pa svratih do nje.
Među čašama, šoljama, magnetima, privescima ugledah i otvarače za flaše malo neobičnog oblika.
Konačno stigoh i do Bele kule. Pošto je u pitanju jedna od glavnih solunskih znamenitosti oko nje uvek ima turista. U slučaju da broj posetilaca u kuli premaši određeni broj, svi oni koji žele da uđu moraju da sačekaju da se kula malo isprazni. Tako je bilo i u mom slučaju, ali se meni nije čekalo, već produžih dalje prema Vojnom muzeju.
***
Nakon detaljnog obilaska vojnog muzeja morili su me i umor i glad, pa krenuh nazad prema hotelu. Žalio sam što nisam bolje proučio solunski gradski prevoz, jer bi mi u tom trenutku baš prijala vožnja autobusom. Pažnja mi ipak nije popustila, pa zastadoh da slikam statuu nekog vojskovođe sa mačem.
U pitanju beše Teodoros Kolokotronis (1770-1843) grčki nacionalni junak u borbi za nezavisnost od Otomanske imperije.
Kao i prethodna dva, i treći dan boravka u Solunu prošao mi je u obilasku njegovih znamenitosti. Kockice o gradu počele su polako da se sklapaju i u glavi formiraju predstavu o njemu.
.