05.10.2023.
Deo tvrđave do koga stigoh beše prilično zapušten. Razlog je verovatno to, što je u njemu smeštena jedinica pridnjestrovske vojske, pa se rov oko tog dela tvrđave praktično ne održava.
Zapušteni rov tvrđave
Kako sam se približavao ulazu u tvrđavu, prostor je bio sređeniji. Malo me je iznenadilo što ispred rova ne postoji nikakva ograda, pa se svaka neoprezna šetnja kraj njegove ivice može prilično loše završiti.
Pogled na bedem i rov Benderske tvrđave iz Ulice Panjina
Na zidu rova 2022. godine postavljena je spomen-ploča na mestu gde su nemački okupatori 8. avgusta 1941. godine streljali 58 osoba jevrejske nacionalnosti, od toga osmoro dece.
Mesto streljanja stanovnika Benderija jevrejske nacionalnosti
Ivicom rova nastavih prema ulazu u tvrđavu. Da ne bude zabune, rov koji okružuje Bendersku tvrđavu je „suvi“ rov koji nikada nije bio ispunjen vodom.
Bastion br. 2
Širina rova iznosi oko 10, a dubina oko 5 metara.
Stigoh i do ulaza u tvrđavu, do takozvane Carigradske kapije koja je ozidana 2018. godine nakon što je taj ulaz napustila pridnjestrovska vojska.
Glavni ulaz u tvrđavu
Kraj Carigradske kapije nalazi se nekoliko objekata koji su bitni za posetioce koji žele da kupe suvenire ili predahnu uz neko piće.
Prodavnica suvenira i kafić
Za one koji bi nešto da pojedu tu je hotel-restoran sa moldavskom, ruskom, ukrajinskom i turskom nacionalnom kuhinjom.
Hotel-restoran „Stari bastion“
Pored restorana je vidikovac sa koga se pruža pogled na reku Dnjestar.
Pogled na gradsku plažu
Sa vidikovca se takođe mogu videti železnički i drumski most preko reke oko kojih su u leto 1992. godine tokom sukoba u Benderiju vođene najveće borbe. U prvim danima sukoba moldavska vojska uspela je da zauzme mostove, drži ih pod svojom kontrolom i tako spreči da iz Tiraspolja stigne pojačanje pridnjestrovskim snagama koje su se nalazile u gradu. Ipak, nakon nekoliko dana žestokih borbi bila je primorana da se povuče. Usledio je pokušaj rušenja drumskog mosta, ali su ga sve avionske bombe promašile. Postoji i verzija da su moldavski piloti namerno pobacali sve bombe u reku. Po dolasku u Pridnjestrovlje ruskih mirovnjaka most je nazvan po njima.
Železnički i drumski most preko reke Dnjestar
Vratih se nazad do ulaza u tvrđavu. Prostor tvrđave koji je otvoren za posetioce čini Park Aleksandra Nevskog i citadela (mali grad). Pošto je bio 5. oktobar, Svetski dan prosvetnih radnika, u parku je bila organizovana svečanost povodom tog praznika.
Centralna aleja Parka Aleksandra Nevskog
Centralni deo parka osmišljen je kao „Aleja znamenitih događaja iz istorije grada i tvrđave od starih vremena do naših dana“ sa tablama na kojima su ispisani značajni istorijski datumi.
Čitajući informacije o tvrđavi i gradu krenuh kroz park prema citadeli.
ISTORIJA NAZIVA GRADA I TVRĐAVE
X–XII vek – slovenski naziv grada – Tungati, Tjagin;
XIII – XIV vek – tatarski naziv grada – Tunkati, Tekin;
XVI vek – grad je u sastavu Kneževine Moldavije kao Tjagankjač, Tjagankjaču, Taganakačju, Tigina;
1538 – 1812. godina – tvrđava nosiv naziv Ben-Der (grad luka ili od turskog Ben-Derin sa značenjem „Želim“), kao i tatarski naziv Tekin;
1812. godina i kasnije – Tigina, Tišno, Benderi.
Na evropskim kartama i portolanima (navigacionim kartama): Tehinia, Tehyna, Teghinea, Tehin, Tegina, Thehinia, Tekin. Na osmanskim kartama 
913 – 959. godina – vizantijski imperator Konstantin VII u svom delu „O narodima“ u glavi „O Pečenezima“ pominje „prazne“ tvrđave na reci Dnjestar među kojima je i tvrđava Tungati, na turkijskom jeziku Tun-kataj (Mirna tvrđava).
945 – 950. godina – zemlje i naseobina Tungati sa slovenskim plemenima Tivercima i Uličima za vreme kneza Svjatoslava Igoreviča i kneginje Olge ulaze u sastav Kijevske Rusije.
1144. godina – zemlje i naseobina Tjagin (Tigin) za vreme kneza Vladimira Volodaroviča ulaze u sastav Galičke kneževine.
1240 – 1243. godina – ulazak slovenskog grada Tjagin u sastav zapadnog ulusa Zlatne horde (Nogaj) pod administrativnu potčinjenost horde kana Jambuloka i Kutlu-Buga.
Druga polovina XIII veka – poveljom koju su izdali Tatari obalu Crnog i Azovskog mora, kao i ušće reke Dnjestar, kolonizuju Đenovljani (ratnici-trgovci) koji uzvodno otpočinju izgradnju trgovačkih punktova, uključujući Tiginu, Soroku i dr. Trgovački punktovi služili su kao mesta na kojima se čuvala roba (žito, koža, robovi i dr.) koja je stizala iz gornjeg toka Dnjestra na šajkama. Roba se najpre prebacivala u Belgorod (Dnjestrovski), a zatim dalje na Krim. Đenovljani napuštaju taj punkt nakon što su Osmanlije zauzele Belgorod Dnjestrovski 1484. godine i započeli sa osvajanjem Kneževine Moldavije.
Park Aleksandra Nevskog otvoren je 2018. godine povodom jubileja 610 godina od prvog letopisnog pominjanja Benderija. Od svog otvaranja prostor parka se koristi kao mesto za organizovanje raznih svečanosti. Pošto je bio svetski dan prosvetnih radnika u toku je bila dodela nagrada.
Svečanost povodom Svetskog dana prosvetnih radnika
Osmeh na lice mi izmamiše „pioniri“ – učenici sa maramama u boji pridnjestrovske zastave koji su imali neku ulogu u toj svečanosti i strpljivo čekali da dođe njihov red.
Dodela nagrada prosvetnim radnicima
Osim kao mesto predviđeno za svečanosti i kulturne događaje, park je zamišljen i kao mesto za zabavu dece.
Prostor rezervisan za najmlađe posetioce
Tu je i neizbežno mesto za selfi.
Instalacija „Ja volim Benderi“
Centralni deo parka krasi bista Aleksandra Nevskog.
Aleksandar Nevski – zaštitnik ruske zemlje
U čast ovog ruskog kneza 1833. godine, na molbu vojnika i oficira garnizona Benderske tvrđave, podignuta je vojnička crkva.
Crkva Svetog Blagovernog Kneza Aleksandra Nevskog
(rus. Cerkovь Svяtogo blagovernogo knяzя Aleksandra Nevskogo)
Sagrađena je u vizantijskom stilu sa osnovom u obliku krsta i dozidanim zvonikom.
Odmah nakon izgradnje 1833. godine crkvu je posetio ruski car Nikolaj I sa svojom porodicom, a car Aleksandar II je to učinio 1877. godine. Poslednji ruski car Nikolaj II u pratnji supruge Aleksandre Fjodorovne, carevića Alekseja i četiri ćerke obišao je hram 9. maja 1916. godine tokom posete jedinicama Jugo-zapadnog fronta koje su bile stacionirane u Benderiju.
Posle Drugog svetskog rata crkva je 1947. godine pretvorena u vojnički klub, a od 1994. do 2008. godine bila je u zapuštenom stanju. Obnova je završena 2011. godine. Jedina je aktivna vojnička crkva u Pridnjestrovlju.
Kraj crkve je 2018. godine podignuta kapela u čast novomučenika – Nikolaja II i članova njegove porodice.
Kapela posvećena ubijenoj carskoj porodici
Nedaleko od crkve je izložbena sala. U toku je bila izložba naoružanja, ali odlučih da ne ulazim unutra, jer poznavajući sebe, zadržao bih se tamo više nego što treba.
Izložbena sala
Vratih se nazad do centralne aleje i nastavih dalje prema citadeli čitajući usput na tablama informacije o tvrđavi.
15.09.1538. godine – nakon pada Sučave, prestonice Kneževine Moldavije, tokom pohoda Sulejmana Veličanstvenog na Moldaviju, na velikom savetu (divanu) na molbu krimskog kana Sahiba I Gireja sultan izdaje ukaz (ferman) o početku izgradnje kamene tvrđave pod nazivom Bender na mestu bivšeg đenovljanskog trgovačkog punkta. U istom periodu u Nadvratnoj kuli citadele počinje izgradnja džamije u čast sultana Sulejmana.
1540 – 1638. godina – pljačkaški prepadi na tursku tvrđavu Bender združenih odreda zaporoških kozaka i pobunjenih moldavskih gospodara pod vođstvom Aleksandra Kornje, vojvode Jona Vode, hetmana Sverečevskog, kozaka Severina Nalivajka i Grigorija Lobode, gospodara Vasilija Lupua, hetmana Kunjickog i Štefana Petričejkua. U prepadima trgovačko-zanatlijski deo grada je više puta paljen, a turski garnizon i administracija uništavani.
1550. godina – grad se po prvi put pojavljuje na karti Evrope koju je objavio H. Rajhersdorf pod imenom Tehynie.
Pogled na ulaz u citadelu Benderske tvrđave iz centralne aleje parka
1570. godina – stvaranje nove osmanske administrativne jedinice Benderskog sandžaka (sandžak = tur. barjak) u sastavu Silistrijskog ejaleta (provincije).
1579. godina – Osmanlije radi zaštite prelaza preko Dnjestra grade tvrđavu na levoj obali i citadelu na prilazima, kasnije uništenu od strane kozaka, koja je dala naziv budućem selu Parkani (parkan – plot, ograda, utvrđenje).
1584. godina – radi zaštite od napada kozaka po naređenju turskog sultana Murata III gradi se Donja tvrđava sa tri kule i donjom kapijom. Takođe, oko citadele se podiže suvi rov, a ispred Nadvratne kule se gradi Stražarska kula.
Park Aleksandra Nevskog
Početak – prva polovina XVII veka – izgradnja nove Benderske tvrđave prema evropskim projektima fortifikatora A. de Vila i S. de Vobana. Postojeća citadela i podgrađe koje se uz nju nalazi opasuju se rovom sa deset bastiona i drugim utvrđenjima. Spoljašnji bastionski front tvrđave dobija petougaoni oblik, a površina tvrđave se povećava na 67 hektara. Tvrđava postaje najveća i najsnažnija u Severnoj Crnomorskoj regiji.
1657. godina – grad posećuje turski putopisac Evlija Čelebija koji je u svom delu „Putopis“ prvi dao detaljan opis tvrđave.
1700. godina – Benderi postaje administrativni centar Silistrijsko-očakovskog ejaleta (provincije) sa beglerbegom (gubernatorom), kadijom (glavnim sudijom) i drugim predstavnicima administrativnog aparata.
Mesto za predah u parku
1705 – 1707. godina – kao odgovor na borbu Rusije da izađe na Crno more duž linije zemljanih utvrđenja koja su podignuta ranije u XVII veku gradi se kameni spoljašnji odbrambeni front. Spoljašnji rov i petougaoni bastioni oblažu se kamenom, grade se nove kapije, oružarnice, podzemne galerije i druga utvrđenja. Donja tvrđava se takođe ojačava rovom i bedemom. Bedem iznad rova se ojačava zidom i platformama za oruđa. Na udaljenosti 500 metara od tvrđave oko nje se podiže dodatna linija odbrambenih objekata koji otežavaju protivniku pristup zidinama.
23.07.1709. godine u Benderi dolazi poraženi u Poltavskoj bici švedski kralj Karl XII sa ostacima vojske, ukrajinskim hetmanom Ivanom Mazepom i kozacima.
Kule citadele i prodajne kućice
22.09.1709. godine – smrt u privatnoj kući u selu Varnica (predgrađe Benderija) ukrajinskog hetmana Ivana Mazepe koji je najpre bio sahranjen na obali reke Dnjestar u Benderiju, kasnije su njegovi posmrtni ostaci preneseni u grad Galac (Rumunija) gde je sahranjen u Crkvi Svetog Georgija.
05.04.1710. godine – novi ukrajinski hetman Filip Orlik ispod zidina tvrđave i u prisustvu Karla XII proglašava prvi u svetu ustav pod nazivom „Ustav prava i sloboda vojske Zaporoške“ u istoriografiji poznat kao „Benderski“.
01.02.1713. godine – po naređenju turskog sultana Ahmeda III Turci velikim odredom napadaju logor Karla XII u selu Varnica sa garnizonom od 300 vojnika nakon čega je kralj zarobljen, a kasnije prognan u Švedsku. U istoriografiji ovi događaji su dobili naziv „kalabaluk“ (gužva, zbrka).
Maj – avgust 1738. godine – neuspešan pohod na Bendersku tvrđavu ruske vojske od 55 hiljada vojnika pod komandom feldmaršala H.A. Miniha. Vojska nije mogla da savlada reku Dnjestar, jer su nadmoćnije osmanske snage blokirale sve prelaze na reci. Zbog epidemije koja je izbila pohod je završen bez rezultata. Upravo u ovom pohodu kao ađutant princa Antona Ulriha od Brunsvika učestvovao je budući konjički kapetan ruskog Brunsviškog kirasirskog puka Karl Hijeronim fon Minhauzen koji se istakao u borbi sa turskom konjicom na reci Beloči (Ribnica). Upravo je ovaj pohod inspirisao konjičkog kapetana da napiše priču „Let na đuletu“.
Laganom šetnjom stigoh do Stražarske kule koja se nalazi pre ulaza u citadelu, odnosno mali grad Benderske tvrđave. U kuli je smeštena kasa, a cena karte za obilazak malog grada je 25 pridnjestrovskih rubalja, odnosno 50 za strance (oko 3 evra).
Stražarska kula Benderske tvrđave
Prvo na šta se nailazi nakon prolaska kroz Stražarsku kulu je Nadvratna kula kroz koju se ulazi u mali grad.
Nadvratna kula Benderske tvrđave
Pored nje, uz južni zid malog grada, prostire se Panteon ruske slave koga čine biste ruskih vojskovođa čija je služba u Ruskoj Imperiji na neki način vezana za Bendersku tvrđavu.
Panteon ruske slave
Prva bista postavljena je 2009. godine u čast general-feldmaršala Mihaila Ilarionoviča Kutuzova koji je kao mladi kapetan dobrovoljno učestvovao u osvajanju Benderske tvrđave 1770. godine. Kasnije, 1789. godine, u Potemkinovoj vojsci, tada već kao general-major, ponovo učestvuje u opsadi i zauzimanju tvrđave. Iste godine postavljena je bista pukovnika Matijasa Milera čije su se jedinice 1770. godine prve probile do glavnog bedema tvrđave na kome je pukovnik poginuo, kao i bista Nikolaja Rajevskog koji je učestvovao u osvajanju tvrđave 1789. godine.
Odlučih da ne idem odmah u mali grad, već krenuh prema jednom od bastiona.
Vidikovac sa pogledom na Park Aleksandra Nevskog
Kod bastiona se nalaze table sa informacijama za posetioce.
NAJSTARIJA ISTORIJA GRADA BENDERI
Arheološka artefakti koji su pronađeni u nekropolama i kurganima našeg kraja i u okolini grada datiraju od pre 300 hiljada godina. Od VIII do VII veka stare ere ovaj prostor naseljavaju Kimerijci, a njih kasnije potiskuju Skiti. Oko I veka nove ere tračka plemena Geti i Dačani osnivaju prva organizovana naselja na gradskoj teritoriji. U III i IV veku ovaj prostor aktivno počinju da naseljavaju Venedi, Goti, Bastarni, Sarmati i drugi narodi. U V i VI veku ove zemlje počinju da osvajaju Sloveni: Tiverci, Uliči, Kriviči i druga plemena koja u X veku potpadaju pod sferu uticaja staroruske države. U narednim vekovima na ovom prostoru borava nomadska plemena Polovaca, Pečenega i Torka. Već u X veku u vizantijskim dokumentima se pominje „Tvrđava na Dnjestru „Tungati“. U prvoj polovini XIII veka na tu teritoriju prodiru Tatari i Mongoli nakon čijeg poraza 1345. godine teritorija prelazi pod vlast mađarskih kraljeva.
Kao rezultat lokalnih ustanaka protiv Mađara 1359. godine nastaje samostalna Kneževina Moldavija na čelu sa gospodarom Bogdanom I. U XIV veku u sastav kneževine ulazi prostor od Karpata do Crnog mora. U povelji moldavskog gospodara Aleksandra I Dobrog koja datira od 8. oktobra 1408. godine kojom je dao pravo lavovskim trgovcima da trguju po Dnjestru, grad Benderi se po prvi put pominje pod nazivom Tjagankjača. Na prelazu iz XIV u XV vek jača snaga Osmanskog carstva i otpočinje proces potčinjavanja Kneževine Moldavija Osmanskom carstvu koji je završen 1538. godine zauzimanjem grada Tigine (kasnije Benderi).
Pogled na Streljačku kulu i donji deo tvrđave
Nakon turskog osvajanja Tigine, da bi učvrstio svoje istočne granice, sultan Sulejman 1540. godine na reci Dnjestar prema planu poznatog turskog arhitekte Mimara Sinana podiže snažnu tvrđavu. Grad i tvrđava dobijaju novi naziv – Benderi („Ben-Der“ – utvrđeni rečni prelaz). Tvrđava je sagrađena prema zapadnoevropskom obrascu tvrđava bastionskog tipa. Najpre je sagrađena citadela koja se sastojala od bedema, spojenih sa četiri ugaone okrugle kule koje su imale četiri kvadratne bočne kule. Tokom 1584. godine grade se: suvi rov oko citadele, utvrđenja u donjem delu tvrđave, Vodena kapija i spust od nje prema vodi. Između 1617. i 1619. godine podiže se novi bastionski front po obodu starih utvrđenja, sagrađeni su suvi rov oko tog fronta, 10 bastiona, zidovi po unutrašnjem obodu fronta, glasija i kontraminski sistem. Tvrđava dobija savremene crte i zauzima površinu od 67 hektara. Nakon završetka izgradnje podeljena je na spoljašnju, unutrašnju (mali grad) i donju tvrđavu sa mnogobrojnim utvrđenjima bastionskog tipa. Izgradnjom tvrđave sprečen je poljsko-turski rat, kao i mnogi drugi ratovi protiv Osmanskog carstva Zbog stalne velike koncentracije turske i tatarske vojske grad se 1595. godine transformiše u Benderski sandžak. Stalni garnizon janjičara u tvrđavi tada broji 16-20 hiljada vojnika. Tvrđava se oprema najnovijim naoružanjem, uglavnom artiljerijom, i postaje najjača tvrđava u Severnoj Crnomorskoj regiji. Svojim položajem ulazi u pojas turske odbrane duž linije tvrđava: Hotin – Benderi – Akerman.
Kula broj 7
U SASTAVU OSMANSKOG CARSTVA
Od trenutka izgradnje tvrđave bilo je više pokušaja njenog zauzimanja. Tvrđavu 1540. godine opseda vojska moldavskog gospodara Aleksandra Kornja. Zatim 1574. godine tvrđavu pokušava da osvoji gospodar Jon Ljuti zajedno sa kozacima hetmana I. Sverečevskog. Ljuti je skupio vojsku od 9000 Moldavaca i 1200 zaporožaca. Ta vojska 24. aprila razbija Turke kod Fokšana i odmah kreće na Benderi gde je otpočinje sa planskom opsadom. U pomoć turskom garnizonu kreće veliki odred iz Akermana koji je vojsku moldavskog gospodara potukao do nogu. Turski sultan sakuplja ogromne snage, između ostalog i mnogobrojnu tatarsku vojsku, koja je 10. juna 1754. godine potpuno razbila moldavsko-ukrajinsku vojsku u bici kod jezera Kagul. Ljuti i Sverečevski su pogubljeni. Protiv Moldavskog naroda počinju najteže represije koje vrše turski saveznici krimski Tatari. Letpisac je zapisao: „Zemlja je opustela kao nikada pre, narod je pohvatan u kućama i od tada između Pruta i Dnjestra je tako proređen, da do sada ne može da se popuni…“. Turci 1584. godine primoravaju moldavskog gospodara Petra Hromog da izvrši kapitalni remont tvrđave. Zaporoški kozaci na čelu sa hetmanom G. Lobodom i S. Nalivajkom 1594. godine ponovo opsedaju tvrđavu, spaljuju trgovačko-zanatlijski deo, ali ne uspevaju da je zauzmu. Odredi hetmana S. Kunjickog 1684. pokušavaju da ovladaju tvrđavom. S obzirom da nisu imali druge saveznike, moldavski gospodari su više puta tražili pomoć od Moskovskog kneževstva, ali je ono u tom periodu bilo suočeno sa unutrašnjim borbama i nije sazrelo da izazove Portu. Međutim, period krvavih rusko-turskih ratova bio je blizu.
Kule broj 6 i 5
ŠVEDSKI PERIOD U ISTORIJI GRADA
23. jula 1709. godine, nakon poraza u Bici kod Poltave, pod zaštitu zidina Benderske tvrđave stižu ostaci vojske švedskog kralja Karla XII na čelu sa samim kraljem. Sa njim u Benderi stiže i ukrajinski hetman I. Mazepa. Švedskih vojnika nije bilo više od 800, ali je sa njima takođe stiže oko 4000 zaporoških kozaka, 50 članova vojno-administrativnog aparata i 500 kozaka iz Hetmanata. Prvi logor švedskog kralja podignut je na levoj strani reke Dnjestar, prekoputa trgovačko-zanatlijskog dela grada. 1. avgusta 1709. godine Karl XII premešta svoj logor uz same zidine tvrđave, u rečnu krivinu desne obale Dnjestra. Logor dobija naziv „Karlopolis“. Pošto je bio u Benderiju, Karl XII preduzima sve moguće mere da nahuška Tursku, Poljsku i Krimski kanat na Rusiju. Početkom 1710. godine, zbog pristiglog velikog odreda Poljaka, logor Karla XII broji već 10 hiljada ljudi. Ta vojska 31. januara 1711. godine pod vođstvom novog ukrajinskog hetmana P. Orlika kreće u pohod na Belu Crkvu. Nakon neuspešne opsade grada značajno proređeni odred vraća se u Benderi. U zimu 1711-1712. godine švedski vojnici grade novi kameni logor u selu Varnica koji su s ljubavlju nazvali „Novi Stokholm“. Šveđani su tamo živeli dve godine. Nakon završetka neuspešnog Prutskog pohoda Petra I sklapa se mir sa Turcima prema kome se oni obavezuju da Karla XII proteraju iz Benderija. Mirnim putem to ne uspevaju. 1. februara 1713. godine nekoliko hiljada Turaka i Tatara naoružani artiljerijom i puškama napadaju logor Karla XII u Varnici koji je branilo svega 500 švedskih drabanata. Borba je trajala ceo dan i tek nakon što se kuća u kojoj se kralj nalazio zapalila, Šveđani polažu oružje. Karl XII u toj bici gubi četiri prsta, deo uha i nosa. U istoriji taj sukob je poznat kao „kalabaluk“ (gužva). Zarobljeni kralj je pod stražom poslat u Jedrene, u zamak Temir-Taš u kome pre svoga odlaska u Švedsku živi do 6. oktobra 1714. godine. Tako se završio njegov boravak u gradu Benderiju.
Spomenik postavljen u čast 300 godina od donošenja „Ustava prava i sloboda vojske Zaporoške“
Kraj tabli sa informacijama o tvrđavi i gradu može se videti i grb Benderija koji se tokom istorije menjao tri puta. Prvi grb utvrdio je 2. aprila 1826. godine ruski car Nikolaj I. Grb je zatim promenjen tokom rumunske vlasti od 1918. do 1940. godine, a zatim još jednom tokom sovjetskog vremena. Prvi, carski grb sa dvoglavim orlom i lavom, vraćen je 2003. godine.
Grb Benderija
Lav na grbu prikazan je sa ljudskim licem koje asocira na švedskog kralja Karla XII, a njegov ležeći položaj se dovodi u vezu sa porazom koji je pretrpeo od Petra Velikog u Bici kod Poltave.
OPSADA I NAPAD NA TVRĐAVU 1770. GODINE
Ruska vojska Bendersku tvrđavu prvi put zauzima tokom rusko-turskog rata od 1768. do 1774. godine. Druga armija pod komandom general-anšefa grofa Panjina 15. jula 1770. godine dolazi do zidina Benderske tvrđave i nakon što je do nogu potukla tursku konjicu koja ja izašla iz tvrđave otpočinje opsadu koja je trajala dva meseca. Opsadom rukovodi general-major Herbel. U tom periodu ruska vojska je od „Borisovskih“ visova do rova tvrđave prokopala tri podzemne galerije (paralele). Svi radovi obavljaju su se pod stalnom artiljerijskom vatrom sa tvrđave, borbama ispod zemlje i u tranšejama iznad. 14. septembra u srednjoj galeriji postavljeno je 400 pudova (6,5 tona) baruta. Zapaljen je u noći sa 15. na 16. septembar. Eksplozija je obrušila deo rova i glasije. Prečnik kratera je bio 24 metra. Ruska vojska u tri kolone kreće u napad. Nakon što je prodrla u rov, merdevinama se penje na bedem tvrđave i zauzima turske artiljerijske baterije. Po gradu se otvora vatra zapaljivim granatama. Svuda su buknuli požari. Borba traje celu noć. 16. septembra u 9 sati ujutru serasker tvrđave Mehmed Emin-paša objavljuje kompletnu kapitulaciju. Gubici ruske vojske u ubijenim i ranjenim iznosili su 2555 ljudi, a turske više od 5000. Zarobljeno je više od 14000 Turaka i velika količina artiljerije, baruta, granata i provijanta. Za prvog komandant tvrđave postavljen je komandir Jeljeckog pešadijskog puka, pukovnik Koret. Međutim, po Kučuk-kainardžijskom miru Benderska tvrđava je vraćena Turskoj.
Bista Ivana Kotljarevskog (1769-1838), ukrajinskog pisca, pesnika i dramaturga koji je detaljno opisao zauzimanje tvrđave od strane ruske vojske 1806. godine
OSVAJANJE TVRĐAVE 1789. I 1806. GODINE
Tokom rusko-turskog rata od 1787. do 1792. godine, 4. novembra 1789. godine, ruska Južna armija pod komandom general-feldmaršala G.A. Potemkina započinje opsadu Benderske tvrđave. Uporedo sa artiljerijskim bombardovanjem otpočinju pregovori o njenoj predaji. Zahvaljujući pobedama A.V. Suvorova kod Fokšana i na reci Rimnik u kojima su razbijene glavne turske snage, kao i osvajanju Kišinjeva od strane korpusa general-poručnika P.S. Potemkina, serasker Benderske tvrđave Kejsarli Zaran-oglu i njen komandant Ahmet-paša, složili su se da tvrđavu predaju ruskoj vojsci. Kapitulaciju je prihvatio general-major knez Engelhart. Osim velike količine zaplenjenog naoružanja i provijanta, zarobljeno je 16000 Turaka, a sa porodicama ukupno 22000 ljudi. Zarobljenici su pušteni bez oružja i zastava u grad Ismail. Prema Miru u Jašiju Benderska tvrđava je ponovo vraćena Turskoj, a granica Ruskog carstva je išla rekom Dnjestar. Kasnije, nakon rusko-turskog rata 1806-1807. godine po Bukureškom miru cela Besarabija, uključujući i Bendersku tvrđavu, trajno ulazi u sastav Rusije. Tvrđavu je 24. novembra 1806. godinezauzeo korpus konjičkog generala barona K. Mejndorfa. Nakon preliminarnih pregovora sa Turcima u Dubosariju u kojima aktivno učestvuje budući ukrajinski pisac, ađutant komandanta, poručnik I.P. Kotljarevski, serasker tvrđave Hasan-paša, zvanično ne predaje tvrđavu, ali ostavlja otvorenu kapiju što koristi ruska vojska. Tvrđava je zauzeta bez krvoprolića. Za njenog komandanta je postavljen general-major Vojnov. Zarobljeno je oko 8000 Turaka.
Pogled na kulu „Fort“ i donji deo tvrđave
U borbama za Bendersku tvrđavu učestvovala je jedna ličnost za koju sam bio siguran da je izmišljena, odnosno da nije istorijska. U pitanju je baron Minhauzen za koga postoji priča da je najveći lažov svih vremena.
Bista barona Minhauzena
Karl Fridrih Hijeronim Minhauzen (1720 – 1797), kako glasi baronovo puno ime i prezime, poticao je iz stare plemićke loze iz Donje Saksonije. Sa osamnaest godina stupio je u redove ruske vojske i učestvovao u neuspešnom pohodu ruskog feldmaršala Miniha na Bendersku tvrđavu. U knjizi „Čudnovati doživljaji barona Minhauzena“ za Bendersku tvrđavu vezuje se priča o baronovom jahanju topovskog đuleta, odnosno kako je jašući đule ispaljeno iz najvećeg ruskog topa osmotrio tvrđavu i turske položaje, a zatim u letu preskočio na ispaljeno tursko đule i tako se vratio nazad.
Topovsko đule na kome je „jahao“ baron Minhauzen
Od „najvećeg lažova svih vremena“ spustih se stepeništem u donji deo tvrđave.
Streljačka kula i stepenište koje vodi u donji deo tvrđave
Kao većinu ovakvih građevina i Bendersku tvrđavu prate razne priče i legende. Najpoznatija je ona o blagu i zlatnoj kočiji Ivana Mazepe koji su navodno zakopani u jednom od njenih podzemnih hodnika. Bežeći zajedno za švedskim kraljem Karlom XII od Petra Velikog nakon poraza u Bici kod Poltave, ovaj ukrajinski hetman utočište je našao u Benderiju. Šta se nakon njegove smrti desilo sa blagom koje je tada sa sobom doneo ostaje predmet nagađanja, iako je ono zvanično prešlo u ruke Andreja Vojnarovskog koji je bio Mazepina osoba od poverenja i kasnije jedan od vođa mazepinaca. Maštu naročito raspiruje priča o dijamantu težine 90 karata.
Nekadašnja kasarna
Još jedna legenda koja se vezuje za tvrđavu je takozvani „duh bele dame“, odnosno figura mlade žene u beloj haljini sa bebom u rukama koja se javlja svake ponoći u noćima punog meseca. Žena se tiho i neprimetno spušta stepeništem, ide prema drugom kraju citadele, prema Nadvratnoj kuli gde iznenada nestaje.
Donji nivo tvrđave
Legenda se vezuje za priču o tome kako je turski paša u svoj harem kao konkubinu iz obližnjeg sela Varnica doveo lepu slovenku koja je ubrzo ostala trudna. Devojka nije mogla da se pomiri sa svojom sudbinom, nedostajala joj je porodica i nekoliko puta je pokušavala da pobegne, ali su je uvek hvatali i vraćali nazad. Na kraju su je bacili sa zidina tvrđave, a sina predali janjičarima. Sve do sada ona tuguje i traži svoje dete, a njena duša ne može da nađe mir.
Nakon obilaska donjeg, vratih se u gornji deo tvrđave, odnosno citadelu.
Pogled na citadelu (mali grad)
Na vrhu Nadvratne kule nalazi se vidikovac, pa reših da sa njega sa visine osmotrim celu tvrđavu.
Nadvratna kula
U samoj kuli nema praktično šta da se vidi, ali se zato iz nje pruža lep pogled na okolinu.
Pogled iz Nadvratne kule na Park Aleksandra Nevskog
Do vidikovca vode spiralne stepenice.
Spiralne stepenice koje vode do vidikovca
Malo me je iznenadilo što u kuli, a i na vidikovcu, nema nikoga od ljudi koji bi vodili računa o bezbednosti posetilaca. Doduše, osim mene, drugih posetilaca nije bilo.
Pogled na Park Aleksandra Nevskog sa vidikovca Nadvratne kule
Reka Dnjestar i mostovi na njoj
Pogled na mali grad sa Nadvratne kule
Nakon uživanja u pogledu sa vidikovca Nadvratne kule zaputih se prema Muzeju Benderske tvrđave koji je smešten u nekadašnjem turskom barutnom magacinu.
Ulaz u Muzej istorije Benderske tvrđave
Ekspoziciju muzeja većinom čine predmeti koji su pronađeni tokom iskopavanja u tvrđavi, ali su dosta predmeta poklonili i sami stanovnici Benderija.
Sala Muzeja Benderske tvrđave
Kovani kotlić i hladno oružje iz vremena Moldavske kneževine
Paradna uniforma turskog janjičara unutrašnje straže garnizona Benderske tvrđave. Osmansko carstvo, XVI – XVIII vek
Fragment kamena temeljca. Arapska ligatura. XVII – XVIII vek
Diorama drugog logora Karla XII u donjem delu Benderske tvrđave
Švedski drabant, lična garda kralja Karla XII
Diorama napada na Bendersku tvrđavu Druge armije P.I. Panjina 1770. godine
Epolete M.F. Hoperskog, komandira Donske kozačke baterije, vojničke epolete, kopče za kaiš, kao i predmeti iz domaćinstva (pegla na žar i drvena pegla)
Maketa malog grada i donjeg dela tvrđave. Rekonstrukcija iz 1790. godine.
Ključ kapije Benderske tvrđave.
Čuva se u zbirci Topkapi palate u Istanbulu
Oružje i naoružanje iz vremena rusko-turskog rata
Vitrina sa hladnim oružjem.
Paradna konjička sablja, Prusija, 1850. godina
Bebut (vojnički zakrivljeni bodež). Ruska imperija 1907 – 1918. god.
Kubure
Šestocevni peperboks Marriette. Belgija, XIX vek
Bista hetmana Vojske Zaporoške Ivana Mazepe
Nakon razgledanja muzejske postavke koja mi se, moram priznati, veoma dopala, jer sadrži eksponate iz svakog perioda Benderske tvrđave, krenuh nazad kroz park prema izlazu, usput čitajući table sa značajnim istorijskim datumima.
15.07. – 16.09.1770. god. – opsada i napad na Bendersku tvrđavu od strane Druge armije ruske vojske pod vođstvom general-anšefa, grofa P.I. Panjina. Panjinovoj armiji od 33 hiljade ljudi suprotstavlja se turski garnizon sa mnogobrojnom artiljerijom. Ruska vojska dva meseca tokom opsade prema tvrđavi kopa potkope koji su dignuti u vazduh u noći na 16.09.1770. godine. U nastalu brešu ulazi ruska vojska, počinje napad koji je trajao svu noć. Turci su imali 5 hiljada ubijenih i 11 hiljada zarobljenih vojnika.
Prema Kučukkainardžijskom miru iz 1774. godine tvrđava se vraća Turcima, a Rusija u zamenu dobija vlast nad Krimom i pravo da ima svoju flotu u Crnom moru. U napadu na tvrđavu učestvovali su budući feldmaršal M.I. Kutuzov, tada mladi kapetan, i kozak Jemeljan Pugačov.
4.11.1789. god. – predaja tvrđave bez borbe komandantu ruske armije, general-feldmaršalu G.A. Potemkinu. Prema Miru u Jašiju 1792. godine tvrđava se opet vraća Turcima, ali Rusija u zamenu dobija Severni Crnomorski region i svu teritoriju između Južnog Buga i Dnjestra, uključujući Pridnjestrovlje na levoj obali.
29.11.1790. god. – u Benderiju G.A. Potemkin potpisuje čuveno naređenje br. 1336 da general A.V. Suvorov započne opsadu i napad na tvrđavu Ismail.
1793-1795. god. – francuski inženjer Fransoa Kaufer po naređenju Osmanlija vrši sveobuhvatnu rekonstrukciju tvrđave. Obnovljaju se ranije uništeni bastioni, grade se novi fortifikacioni objekti duž istočne linije platoa uz obalu i ispred malog grada.
29.11.1806. god. – tvrđavu bez otpora zauzima korpus ruske vojske pod komandom konjičkog generala K.I. Mejendorfa. U tim događajima učestvovao je štapski kapetan, budući ukrajinski pesnik i dramaturg Ivan Kotljarevski. Prema Bukureškom miru 1812. godine Rusija je trajno dobila teritorije između reke Dnjestar i Prut, uključujući Bendersku tvrđavu.
22.08.1815. god. – na mestu bivših turskih kasarni u gradu je položen kamen temeljac za novi glavni pravoslavni Saborni hram, nazvan Preobraženskim koji je i u današnje vreme u funkciji.
29.04.1818. god. – Benderi je posetio ruski car Aleksandar I koji je prilikom inspekcije dao instrukcije za njeno utvrđivanje. Grad je dobio status oblasnog grada.
13.12.1821. god. – u potrazi za ostacima logora švedskog kralja Karla XII i groba hetmana Ivana Mazepe grad posećuje ruski pesnik A.S. Puškin u pratnji potpukovnika I.P. Lipradija.
6, 14-15. maja 1828. god. – tokom putovanja na rusko-tursko ratište 1828-1829. god. u Benderiju je više puta konačio ruski car Nikolaj I.
1833. god. – u tvrđavi je završena izgradnja nove zgrade vojničkog hrama Blagovernog kneza Aleksandra Nevskog, otpočinje sveobuhvatna izgradnja novih objekata.
1845. god. – u Benderskoj tvrđavi završava se izgradnja vojne bolnice 1. klase, najveće u celoj Besarabiji.
21.08.1861. god – 6-9.09.1872. god. – grad i tvrđavu je posetio ruski car Aleksandar II, jedini od careva koji je grad posetio dva puta u različitim periodima.
20.01.1871. god. – u Benderiju je otvoren prvi železnički most preko reke Dnjestar koji prugom spoja Besarabiju sa ostalom teritorijom Ruske Imperije.
1871. god. – otvaranje u Benderiju prve gradske dume, grad dobija pravo na samoupravu.
1889. god. – u Benderi iz Akermana radi stalne dislokacije stiže 55. pešadijski Podoljski puk u sastavu 14. divizije koji je u gradu bio stacioniran do 1914. godine.
1890. god. – otvaranje stalne rečne plovidbe po reci Dnjestar.
1899. god. – završena je izgradnja vojničke crkve 55. pešadijskog Podoljskog puka „Spasa Nerukotvorenog“ na uglu ulica „Sofijska“ i „Vladimirska“.
27.05.1900. god. – u gradu je na „Tjuremnom“ (zatvorskom) trgu završena izgradnja Narodnog auditorijuma koji je 1907. godine nazvan „Puškinov“ povodom 70 godina od smrti pesnika A.S. Puškina.
25.08.1912. god. – u tvrđavi, na skveru pored vojničkog hrama Aleksandra Nevskog, u čast 100 godina od pobede u Otadžbinskom ratu 1812. godine, otkriven je Spomenik ruske slave, podignut od sredstava vojnika i oficira 55. pešadijskog Podoljskog puka.
1912. god. – iz štampe izlaze prve novine „Besarabijski telegraf“. Počinje kaldrmisanje ulica, uvođenje električnog uličnog osvetljenja i izgradnja vodovoda.
28.11.1914. god. – na inicijativu ruskog prirodnjaka, barona A.F. Stuarta u Benderiju u Saborskoj ulici (sada Sovjetska) otvara se Zemski muzej, u današnje vreme najstariji u Pridnjestrovlju istorijsko-prirodnjački muzej sa raznolikim i unikalnim fondovima.
09.05.1916. god. – u Benderi sa porodicom dolazi ruski car Nikolaj II, u njemu je sa komandantom Jugo-zapadnog fronta A. Brusilovom izvršio smotru vojske lokalnog garnizona, posetio hram u tvrđavi i ranjenike u lokalnoj vojnoj bolnici.
28.06.1940. god. – u grad ulaze jedinice Crvene armije na čelu sa maršalom S.K. Timošenkom, tvrđavu zauzima 15. motorizovana divizija 2. korpusa, kasnije nazvana Sivaška.
23.07.1941. god. – Veliki Otadžbinski rat, nakon teških borbi za grad u njega ulaze jedinice nemačke i rumunske vojske, u tvrđavi se formira 999. tvrđavski puk. Počinje duga okpuacija grada.
23.08.1944. god. – tokom Jaši-kišinjevske operacije, udarom sa Kickanskog i Varnickog mostobrana, sovjetska vojska uništava nemačke jedinice i oslobađa grad Benderi od nemačko-rumunskih zavojevača. U gradu se organizuje sovjetska vlast.
U Benderskoj tvrđavi proveo sam skoro tri sata, mnogo više nego što bi se tamo zadržao prosečan turista, što nesumnjivo govori da mi se tvrđava dopala. Obilazak tvrđave završih u prodavnici suvenira. Kupih magnete, tanjir i arhaičnu zastavu Pridnjestrovlja sa srpom i čekićem.