<— Prethodni povezani članak

20.09.2017.

Sadržaj članka:

 

Nakon „stacioniranja“ u mestu koje je cilj putovanja, jedan dan obično izdvojim za „smucanje“ po njegovoj okolini ili posetu nekom obližnjem gradu. U Kalinjingradskoj oblasti osim Kalinjingrada za turiste su privlačni još i Svetlogorsk sa svojom poznatom promenadom, kao i nacionalni park Kuršska prevlaka (rus. Kuršskaя kosa), čuven po pokretnim peščanim dinama. Ipak, pošto se moja znatiželja i interesovanje razlikuju od onih koji su svojstveni klasičnim turistima, moj izbor je pao na Baltijsk, nekada za posetioce zatvoren grad i najveću bazu ruske flote na Baltiku.
Od Kalinjingrada do Baltijska ima oko 60-ak kilometara koji se osim automobilom mogu savladati autobusom ili vozom. Autobusi saobraćaju vrlo često, dok vozovi nisu baš tako učestali. Pošto sam planirao da do Baltijska dođem autobusom ustadoh rano ujutru i gradskim prevozom se zaputih prema kalinjingradskoj autobuskoj stanici. Bio je radni dan, pa je u prevozu vladala prilična gužva.
Zgrada autobuske stanice u Kalinjingradu nalazi se u neposrednoj blizini „Južne železničke stanice“ (rus. Юžnый vokzal). Otvorena je 1971. godine i malo je neobičnog izgleda, jer joj je fasada opšivena četvorougaonim aluminijumskim piramidama.

Unutrašnjost zgrade je lepo uređena. Čekaonica je pokrivena besplatnim bežičnim internetom, a tu je i garderoba za prtljag. Pošto sam želeo da u Baltijsk stignem što pre, kupih kartu za autobus u 7:40, odnosno prvi sledeći koji je polazio. Cena karte beše više nego jeftina – svega 110 rubalja. Do polaska autobusa bilo je nešto manje od 15 minuta, pa odlučih da ga za svaki slučaj sačekam napolju.

Ubrzo se pojavi i očekivani autobus br. 107 koji se vrlo brzo napuni putnicima i krenu put Baltijska. Uprkos tome što glavne saobraćajnice u Kalinjingradu čine široki prospekti, autobusu je da se iskobelja iz grada trebalo dobrih dvadesetak minuta. To mi nije smetalo, jer vožnju kroz jutarnji špic prihvatih kao neku vrstu razgledanja grada iz autobusa.

Nakon izlaska iz grada kroz prozor autobusa ukaza sa krajolik koji se ničim posebnim nije izdvajao od nekog ravničarskog predela u Srbiji.
Jedno za drugim počeše se smenjivati naselja: Vzmorje, Voločajevsko, Iževsko… ili Groß Heydekrug, Marschenen, Widitten kako su se ova mesta do 1945. godine zvala. Verujem da je većini poznato da je današnja ruska Kalinjingradska oblast sve do kraja Drugog svetskog rata bila deo Istočne Pruske. Potsdamskim sporazumom iz 1945. godine otprilike njena trećina pripala je Sovjetskom Savezu, a dve trećine Poljskoj. Nakon rata nemački nazivi mesta su zamenjeni ruskim, a domaće stanovništvo deportovano u sovjetsku okupacionu zonu koja će 1949. godine postati Istočna Nemačka.

Prilikom planiranja posete Baltijsku oslonio sam se na informacije koje sam sakupio na internetu, a najvažnija od njih bila je ona da li se u grad nesmetano može ući. Zvuči možda čudno, ali u Rusiji postoji 38 takozvanih zatvorenih gradova sa oko 1,2 miliona stanovnika u koje se može kročiti samo sa propusnicom. Razlog tome je što se u njima nalaze vojne baze, preduzeća i istraživački centri koji pripadaju ministarstvu odbrane, Rosatomu ili Roskosmosu. Uglavnom se radi o manjim naseljima, ali neka od njih, poput gradova Severska, Sarova, Železnogorska, Novouraljska i Ozjorska broje skoro sto hiljada stanovnika.
Pošto je i Baltijsk zbog velike pomorske baze bio jedan od zatvorenih gradova, a informacije sa interneta ne moraju uvek biti tačne, osetih olakšanje kada autobus prođe mesto na kome se nekada nalazio kontrolni punkt na ulasku u grad. U njegovoj blizini su ostaci zamka Lohštet (nem. Lochstedt) za koji se verovalo da je lokacija na kojoj je sakrivena Ćilibarska soba nakon njenog odnošenja iz Kenigsberškog zamka pred kraj Drugog svetskog rata.
Inače, Baltijsk ili Pilau (nem. Pillau), kako se grad do 1946. godine zvao, nastao je na mestu nekadašnjeg staropruskog ribarskog sela Vogram koje se prvi put pominje 1258. godine. Naziv Pile ili Pil koji se prvi put susreće u nekim dokumentima 1363. godine najverovatnije potiče od pruske reči „pil“ koja je značila utvrđenje. S druge strane, prema pruskoj legendi ime gradu dala je sirena Pila koja je tu izlazila na obalu da suši kosu. Nakon osvajanja od strane Tevtonskih vitezova ustalio se nemački naziv Pilau koji se zadržao sve do kraja Drugog svetskog rata. Stanovnici drevnog naselja bavili su se ribarstvom, a ponajviše lovom na jesetre koja je, nakon što je 1725. godine pruski kralj Fridrih Vilhelm I dodelio naselju status grada, zauzela počasno mesto na njegovom grbu na kome se i danas nalazi.
Šetnju po Baltijsku počeh od autobuske stanice. Pošto se nalazi u Lenjinovoj ulici u njenoj neposrednoj blizini je spomenik besmrtnom vođi svetskog proleterijata koji ne može zaobići skoro nijedan ruski grad.

Mnogi se sigurno pitaju kuda rukom pokazuje Lenjin. Ja bih rekao u „svetlu budućnost“.
Prekoputa spomenika nalazi se nekoliko zdanja koja predstavljaju ostatke pruske prošlosti. Zgrade nekadašnjih pešadijskih kasarni, a danas štaba ruske Baltičke flote, sagrađene su 1904. godine i tipičan su primer nemačke arhitekture.

Prvobitno su izgrađene „južna“ i „severna“, a pred početak Prvog svetskog rata, prekoputa železničke stanice, i artiljerijska kasarna.

Nakon završetka Prvog svetskog rata zgrade su imale funkciju magacina, a tridesetih godina XX veka u njima su bile smeštene različite jedinice nemačke vojske. Za vreme Drugog svetskog rata kasarne su služile za obuku nemačkih podmorničara.

Tokom zauzimanja Pilau u aprilu 1945. kasarne su pretrpele velika oštećenja, ali su sredinom pedesetih godina obnovljene i u njima su od tada razmešteni štab baze Baltičke flote, štab Baltijskog garnizona i vojno tužilaštvo. U okviru kompleksa kasarni, otprilike u isto vreme kada i same kasarne, sagrađen je vodotoranj visine 30 metara.

Od pešadijskih kasarni krenuh dalje Artiljerijskom ulicom (rus. Artilleriйskaя ulica) prema obali i ubrzo stigoh do ulice sa pompeznim nazivom Pomorski bulevar (rus. Morskoй bulьvar) koja svojim izgledom nimalo ne asocira na saobraćajnicu pomenutog tipa. Možda se u budućnosti planira njegovo uređenje, pa se prvo krenulo od naziva.

Iz bulevara se pruža pogled na Baltijski moreuz koji je nastao 1510. godine tokom velike oluje tako što je more probilo uski deo kopna. Žitelji Pilaua smatrali su novonastali moreuz „božjim darom“, jer je njegov nastanak udahnuo naselju novi život.

Da bi se sprečilo zasipanje moreuza peskom i ukrotile morske struje, na njegovom ulazu podignuti su severni i južni mol koji predstavljaju svojevrsnu morsku kapiju grada. Izgradnja južnog započeta je u drugoj polovini XVII, a severnog – sredinom XIX veka. Molovi su najpre građeni jednostavnim ređanjem kamenih blokova, ali pošto takva konstrukcija nije mogla da odoli talasima Baltičkog mora u ponovnoj gradnji osim kamena korišćen je i beton.

Dužina severnog mola iznosi 525, a južnog 1060 metara, dok je međusobno rastojanje 360 metara.

Svojim neobičnim izgledom pažnju mi privukoše čudne betonske konstrukcije koje su nabacane uz obalu i molove. Radi se o takozvanim tetrapodima, elementima koji se koriste za izgradnju lukobrana, a u ovom slučaju imaju zadatak da zaštite molove i obalu od pobesnelih talasa Baltičkog mora. Njihova masa može iznositi od 1,5 do skoro 8 tona.
Na početku severnog mola 2004. godine postavljen je spomenik ruskoj carici Jelisaveti I Petrovnoj (1709-1762), ćerki Petra Velikog, koja kao da pozdravlja sve brodove koji uplovljavaju u Baltijski moreuz.

Neobičan je po tome što predstavlja jedan je od dva spomenika u svetu koji prikazuju žensku istorijsku ličnost na konju. Drugi je spomenik Jovanci Orleanci u Parizu. Carica je prikazana u mundiru gardijskog pukovnika Preobraženskog puka čiji je bila počasni komandant. Tu funkciju imali su svi ruski vladari, počevši od Petra Velikog koji je osnovao puk, pa sve do poslednjeg ruskog cara Nikolaja II Romanova.

Visina statue je 6,3 metra, a masa 12 tona, što je više čak i od Bronzanog konjanika, odnosno statue Petra I u Sankt Peterburgu čija je visina 5 metara, a masa 8 tona. Kao postament poslužila je građevina nalik na bastion, podignuta kada i spomenik.
Spomenik se, naravno, ne nalazi tu slučajno. Tokom Sedmogodišnjeg rata (1756-1763) vojska Jelisavete I Petrovne zauzela je Kenigsberg, odnosno Istočna Prusija ušla je u sastav Ruske Imperije. Čak je i veliki Kant privremeno postao njen podanik. Postoji pismo u kome se poznati filozof obraća ruskoj carici da ga postavi na mesto preminulog redovnog profesora logike i metafizike na Kenisberškoj akademiji.
Ruska vojska ušetala je u Pilau 24. januara 1758. godine, a da nije naišla na bilo kakav oružani otpor. Ipak, Istočna Prusija nije dugo bila deo Ruske Imperije. Nakon caričine smrti 1762. godine na ruski presto dolazi Petar III Fjodorovič (1728-1762) koji vlada svega 186 dana, ali za to kratko vreme vraća Prusiju Fridrihu Velikom (1712-1786).
Prođoh pored spomenika i stigoh do peščane plaže na kojoj, naravno, nije bilo kupača, jer srednja temperatura vode u Gdanjskom zalivu oko Baltijska u septembru iznosi svega 17 stepeni. Situacija nije mnogo bolja ni u najtoplijem mesecu julu, kada je temperatura vode samo nekoliko stepeni viša. Po tragovima guma jasno je da se plaža koristi za neke druge aktivnosti koje nemaju veze sa kupanjem i sunčanjem.

U daljini su se mogla videti dva prilično velika teretna broda, natovarena kontejnerima.

Nedaleko od obale, odnosno plaže, nalaze se ostaci obalske artiljerijske baterije sagrađene krajem XIX veka koje, nažalost, nisam uspeo da pronađem, jer ih visoko rastinje dosta dobro kamuflira.

U potrazi sa njima nabasah na internacionalno groblje iz Drugog svetskog rata.

Ne volim previše da se motam po takvim mestima, ali ipak odlučih da ga posetim, pa se zaputih prema ulaznoj kapiji.

Na groblju je sahranjeno 13,5 hiljada ljudi od kojih su oko 7,5 hiljada nemački vojnici i civili poginuli u Pilauu u prvim mesecima 1945. godine.

Ostatak su uglavnom sovjetski zarobljenici iz štalaga 1A u blizini grada Preussisch Eylau (danas Bagrationovsk) koji su u Pilauu radili u utvrđenju Štile (nem. Fort Stiehle) na izradi torpeda i morskih mina. 26. januara 1945. u utvrđenju je došlo do velike eksplozije u kojoj je poginulo nekoliko stotina zarobljenika. Šta je bio njen uzrok nije tačno utvrđeno. Osim sovjetskih, na groblju je sahranjen manji broj zarobljenika iz drugih država (Francuske, Belgije, Austrije…), uključujući i dva Jugoslovena. Tu je i 123 poginulih sa nemačkog broda Vilhelm Gustlof čije se potapanje od strane sovjetske podmornice kojom je komandovao kapetan Aleksandar Marinesko smatra najvećom pomorskom tragedijom, jer je tom prilikom u talasima Baltika smrt našlo 9300 ljudi. Postoji legenda da su upravo na tom brodu Nemci transportovali čuvenu ćilibarsku sobu.
Prema podacima nemačke arhive utvrđen je identitet više od 3500 poginulih, a njihova imena ispisana su na vertikalnim pločama.

Postoji i nekoliko individualnih nadgrobnih ploča.

Nije mi se obilazilo celo groblje, pa mi je zbog drveća koje ga je zaklanjalo promakao centralni spomenik koga čine tri krsta – jedan pravoslavni i dva katolička oko kojih se takođe nalaze ploče sa imenima sahranjenih.
Vratih se nazad do Pomorskog bulevara, odnosno Baltijskog moreuza u koji je u pratnji remorkera uplovljavao veliki teretni brod.

Kada se pomene remorker prva asocijacija mi je stari crtani film, na srpski preveden kao „Mali remorker“ (eng. Little Toot) i čuvena rečenica: „Nikada nećeš odrasti, mali veseljače!“

Nastavih šetnju Primorskim bulevarom, ali u pravcu tvrđave Pilau. Beše mi krivo što kod Severnog mola nisam uspeo da pronađem nikakve ostatke obalske artiljerijske baterije. Kao „utešna nagrada“ poslužiše nekadašnji objekti vojne namene koji se nalaze uz bulevar. Prvi od njih beše betonski osmatrački toranj.

Na njegovom mestu pred početak Prvog svetskog rata Prusi grade artiljerijsku bateriju za iznenadno dejstvo čije su naoružanje činili topovi kalibra 100mm, a zadatak joj je bio da štiti ulaz u Kenigsberški kanal. Nakon Drugog svetskog rata na njenoj betonskoj osnovi gradi se osmatrački toranj koji se tu i danas nalazi. Tokom 1953. godine od Baltijska pa do letonskog grada Lijepaja sagrađena je mreža takvih tornjeva čija je funkcija bila korekcija artiljerijske vatre železničke ili stacionarne artiljerije koja je zauzimala položaj na udaljenosti do jednog kilometra od tornja. Železničku artiljeriju činili su železnički topovi TM-8, TM-1-14, TM-2-12 i TM-3-12 čija je glavna prednost bila njihova pokretljivost i zauzimanje položaja praktično na bilo kom delu pruge. Za kretanje topova postojala su dva osnovna i dva rezervna koloseka.
Ipak, tradicionalnu artiljeriju ubrzo zamenjuju rakete, pa tokom 1961. godine železnički artiljerijski divizion biva rasformiran, a železnički topovi konzervirani. Većina ih je kasnije pretopljena. Jedan primerak železničkog topa TM-1-180 može se videti u Muzeju Velikog otadžbinskog rata na Poklonoj gori.
Toranj je prilično ruiniran i zapušten, a mogao bi biti odličan vidikovac, poput tornja iste namene koji sam nekoliko dana ranije video tokom posete Vesterplateu. Pored tornja se nalazi betonski bunker do koga nisam uspeo da se „probijem“, jer je prostor previše obrastao rastinjem. Dan-dva ranije padala je kiša, pa je sve je još uvek bilo prilično vlažno.
Krenuh dalje bulevarom i ubrzo stigoh do objekta koji izgledom podseća na bunker.

Zapravo radi se o torpednoj bateriji sagrađenoj 1910. godine. Ono što se vidi iznad zemlje je samo osmatračnica, dok su glavne prostorije skrivene ispod zemlje. Kako to obično biva na takvim mestima, na ulazu je bilo dosta raznoraznog đubreta, pa sam ipak odlučio da tamo ipak ne zalazim.
Namena torpedne baterije je bila uništavanje protivničkih brodova koji bi pokušali da uđu u moreuz.
Postoje priče da kod nje počinje tunel koji ide ispod moreuza i povezuje Baltičku prevlaku sa gradom. Mislim da je ta priča u rangu one naše da ispod reke postoji tunel koji vodi od Kalemegdana do Zemuna.
Stotinak metara dalje niz bulevar nalazi se još jedana osmatračnica torpedne baterije, a odmah uz nju spomenik „Žena mornara“.

Mir i tišina koju povremeno naruši poneki brod čine Pomorski bulevar mestom na kome se bez problema može zabaciti udica.

Pošto je jedan od razloga posete Baltijsku bila i činjenica da je u njemu smeštena baza ruske mornarice zaputih se prema Muzeju Baltičke flote.
Izgled zgrade muzeja svojstven nemačkoj arhitekturi govorio je da se radi o zdanju koje je uspelo da preživi zauzimanje grada od strane Crvene armije u aprilu 1945.

Zgrada je sagrađena 1903. godine i u njoj je bio smešten prvostepeni sud Pilaua. Tokom borbi za grad bila je teško oštećena, ali je ubrzo obnovljena. Nakon rata u njoj su otvoreni frizerski salon i jedan od prvih restorana u gradu pod nazivom „Baltika“. Kasnije, 1957. godine zgrada je predata Muzeju Baltičke flote koji je te godine i osnovan. Za javnost muzej je otvoren dve godine kasnije, ali ubrzo biva prebačen u Talin koji je u to vreme bio glavna baza Baltičke flote. Nakon raspada SSSR-a i povlačenja flote iz baltičkih država, vraćen je nazad u Baltijsk.
Pošto je zbog radnog vremena od 11 do 18 časova za posetu muzeju bilo suviše rano, odlučih da nastavim obilazak grada, a da u muzej svratim eventualno kasnije.
Prekoputa muzeja nalazi se još jedno zdanje iz pruske prošlosti. U pitanju je luteranska crkva sagrađena 1866. godine u neogotskom stilu. Kao i u drugim građevinama kojima dominira gotika i u ovoj je prisutno stremljenje uvis.

U sovjetsko vreme u njoj se najpre nalazio mornarički klub, a kasnije je služila kao vojni magacin. Početkom devedesetih godina zdanju je vraćena prvobitna namena i sada je to pravoslavna crkva Georgija Pobedonosca.
Od crkve se uputih prema najznačajnijoj istorijskoj građevini Baltijska – tvrđavi Pilau. Iako predstavlja najpoznatiju gradsku znamenitost slobodna poseta tvrđavi nije moguća, jer je u njoj stacionirana vojna jedinica. Jedini način da se u nju uđe je u sklopu organizovane ekskurzije za koju se treba ranije prijaviti. Nije mi preostalo ništa drugo nego da je koliko-toliko spolja osmotrim, a i to nije bilo u potpunosti moguće, jer obrasla gustim rastinjem.
Razgledanje započeh od ravelina kod glavnog ulaza u tvrđavu kraj koga se nalazi kupola tenka T-34/76.

Kupola je predstavljala glavno oruđe oklopnog čamca BK-508 koji je 25. aprila 1945. godine učestvovao u iskrcavanju pomorskog desanta na prevlaku Friše Nerung (nem. Frische Nehrung). Posadu čamca koja je učestvovala u napadu pohvalio je Staljin lično.
U blizini ulaza u tvrđavu 2015. godine postavljen je memorijalni kamen na čijem je mestu planirano da se kasnije podigne spomenik posadi ruskog bombardera Pe-2.

Nakon što je pogođen od strane nemačkog lovca, kapetan je usmerio avion prema tvrđavi i zakucao se u nju.
Ubrzo stigoh do glavnog ulaza u tvrđavu.

Ispred njega su dva topa ZIS-3 koji ga „čuvaju“.

Inače, izgradnju tvrđave započeli su Šveđani u XVI veku. U to vreme Istočna Pruska bila je u vazalnoj zavisnosti od Poljske koja je tada bila u ratu sa Švedskom. Jula 1626. godine švedski brodovi prišli su obali Pilaua i grad je ubrzo zauzet praktično bez borbe. Ubrzo zatim švedski kralj Gustaf II Adolf naređuje da se započne izgradnja tvrđave koja je najpre predstavljala zemljani bedem.
U takvom obliku postojala je sve do 1635. godine kada Švedska sklapa mir sa Poljskom i Istočnom Pruskom prema kome sve vojne građevine treba da budu uništene. Ipak, umesto da je unište, Šveđani prodaju tvrđavu Prusima za 10 hiljada talira.
Dolaskom Fridriha Vilhelma I 1640. godine na vlast u Istočnoj Pruskoj izgradnja tvrđave se nastavlja, ali se ovaj put koriste kamen i cigla. Tvrđava je završena 1670. godine.

Fridrih Vilhelm I želeo je da Istočna Prusija stekne nezavisnost od Poljske, ali u tome nije uspeo. Ipak, tokom vladavine njegovog sina Fridriha I Istočna Prusija postaje nezavisna, a sam Fridrih nakon krunisanja u Kenigzbergu 1701. godine postaje njen prvi kralj. U junu 1697. godine Pilau i tvrđavu posetila je velika ruska delegacija koja je brojala 270 ljudi. Među njenim članovima bio je i ruski car Petar Veliki, ali tajno, pod imenom plemića Petra Mihajlova. Nešto ranije, u maju iste godine, delegacija je boravila u Kenigsbergu. Tokom boravka, Petar se upoznao sa savremenom fortifikacijom i prema nekim izvorima tvrđava Pilau poslužila je kao uzor za izgradnju Petropavlovske tvrđave. Međutim, postoje i mišljenja da je kao model korišćena Fridrisburška tvrđava u Kenigsbergu. Petrovo putovanje po Istočnoj Prusiji i kasniji boravak u Holandiji, Engleskoj, a zatim i Austriji, umnogome su uticali na njegov pogled na dalji razvoj ruske države.
Tokom Sedmogodišnjeg rata (1756-1763) između Rusije i Istočne Pruske u tvrđavi je bio smešten ruski garnizon. Nakon vraćanja Pilau Istočnoj Prusiji tvrđava biva rasformirana. Međutim, kada rat sa Napoleonom postaje izvestan, otpočinje se sa njenom modernizacijom. Tokom rata Francuzi u potpunosti blokiraju Pilau, ali se garnizon u tvrđavi nije predavao sve do potpisivanja Tilzitskog mira u julu 1807. godine. Nekoliko godina kasnije, 8. februara 1813. ruska vojska ponovo zauzima Pilau, a Francuzi beže preko zaleđenog moreuza na Baltičku prevlaku.
Tokom Drugog svetskog rata u tvrđavi je bio smešten štab odbrane Pilaua. Nakon zauzimanja grada Nemci u njoj još neko vreme pružaju otpor, ali se na kraju povlače uz prethodno miniranje podzemnih prolaza. Posle 1945. godine ulazi u podzemlje tvrđave su zabetonirani, jer nije bilo nikakve inženjerske dokumentacije, pa je razminiranje bilo previše opasno.
Tvrđava predstavlja petougaonik u čijem se svakom uglu nalazi bastion. Okružena je širokim vodenim rovom duž koga je sa spoljašnje strane raspoređeno pet ravelina.

Guste krošnje drveća štite tvrđavu od radoznalih pogleda, pa se osim njih ništa drugo praktično ne može videti.
Krenuh u dalji obilazak grada. U blizini ulaza u tvrđavu 1949. godine podignut je memorijal posvećen vojnicima Crvene armije poginulim u borbama za Pilau.

Sadašnji izgled memorijal je dobio nakon restauracije 1995. godine uoči obeležavanja 50 godina od pobede i Drugom svetskom ratu. Čine ga spomenik i memorijalne ploče sa ispisanim prezimenima 517 vojnika poginulih pri zauzimanju tvrđave.

U blizini je i memorijal „Baltička slava“ i istoimeni trg koji me je svojim izgledom asocirao na pistu za postrojavanje u kasarni.

Prvi utisak me nije prevario, jer je trg mesto na kome mladi vojnici polažu zakletvu. Pre rata na njegovom mestu se nalazio Großer Markt, centralni trg Pilaua, koji posle 1933. godine biva preimenovan u Adolf Hitler Platz.
Izgradnja memorijala započeta je početkom 70-ih godina, a svečano je otvoren na Dan mornarice 1973. godine. U njegovom centralnom delu na visokom postamentu nalazi se torpedni čamac klase „Komsomolac“.

Naoružanje čamca činila su torpeda, dubinske bombe i protivavionski top. Nakon dvadeset godina službe povučen je iz upotrebe, a zatim korišćene kao brod meta. Nakon svakog gađanja je popravljan, a jednom je i podizan sa dna.
Levo i desno od čamca su brodska artiljerijska oruđa.

U blizini je i spomenik posvećen mornarima koji su tokom 1943. i 1944. godine štitili morske puteve prema Lenjingradu.

Deo memorijala je i spomenik baltičkim mornaričkim pešadincima koji su učestvovali u morskim desantima tokom Drugog svetskog rata.

Šetnja me dovede do luke Baltijska u kojoj su na moje veliko iznenađenje plivali labudovi. Do tada sam za njih mislio da su ptice koje baš i ne vole slanu vodu.

Osim labudova, u luci se moglo videti i nekoliko privezanih brodova poput ovog tankera za vodu.

Od ratnih brodova tu je bio mali raketni brod „Pasat“ projekta 1234.1 (NATO klasifikacija: korveta klase Nanučka).

Napravljen je u sanktpeterburškom brodogradilištu 1990. godine, a namena mu je nanošenje raketnih udara po protivničkim brodovima. Od naoružanja ima 6 lansera protivbrodskih raketa „Malahit“, 1 artiljerijsko oruđe AK-176 kalibra 76 mm, šestocevni top kalibra 30 mm, kao i 2 lansera protivvazdušnog raketnog sistema OSA-M.
Šetajući pristaništem stigoh do još jednog spomenika posvećenom zauzimanju Pilaua u Drugom svetskom ratu.

Postavljen je 1971. godine povodom 25 godina od preimenovanja Pilau u Baltijsk kao znak sećanja na heroje koji su učestvovali u osvajanju grada. Čine ga ogromni granitni kamen i naslonjeno na njega brodsko sidro.
Nastavih dalje šetnju i ubrzo stigoh do spomenika Petru Velikom koji je podignut 1998. godine povodom obeležavanja 300 godina od formiranja Baltičke flote.

Na tom mestu 1913. godine postavljen je spomenik Fridrihu Vilhelmu (1620—1688) zbog njegovih zasluga za ujedinjenje Pruskog vojvodstva sa Brandenburgom. Tokom 1943. godine spomenik je uklonjen i bilo je predviđeno da se za potrebe Rajha pretopi. Ipak, do toga nije došlo, spomenik je sačuvan i 1955. godine postavljen je u nemačkom gradu Ekernferdu koji je postao utočište velikog broja izbeglica iz Istočne Prusije.
U neposrednoj blizini spomenika Petru Velikom nalazi se još jedna baltijska znamenitost. Radi se o svetioniku podignutom početkom XIX veka. Visine je 33,2 metra, a njegova svetlost vidljiva je na udaljenosti od 16 nautičkih milja. Kao gorivo za dobijanje plamena prvobitno je korišćeno ulje, ali je zbog skupoće 1874. godine zamenjeno petrolejom. Kasnije se koristi gas, a od 1913. godine električna struja. Tokom osvajanja Pilaua u aprilu 1945. svetionik je sovjetskim pilotima služio kao orijentir, pa je izbegao veća oštećenja. Nemački vojnici su ga minirali, ali igrom slučaja nije srušen.

Baltička prevlaka

Nakon obilaska Baltijska odlučih da krenem „još zapadnije“ odnosno da se trajektom prebacim na najzapadnije parče ruske zemlje – Baltičku prevlaku. U toj nameri od spomenika Petru Velikom krenuh prema obližnjem pristaništu sa koga polaze trajekti.
Kada stigoh do njega bacih pogled na tablu sa informacijama.

Od svih papira koji su se na njoj nalazili za oko mi odmah zapade crveni list hartije koji je za mene značio „rampu“, odnosno da od šetnje po Baltičkoj prevlaci nema ništa.

Na njemu je pisalo da je bez specijalne dozvole pristup Baltičkoj prevlaci strancima zabranjen. To mi je kvarilo planove, pa odlučih da razmislim šta mi je dalje činiti. Pošto je već počela da me muči glad svratih do obližnje prodavnice da kupim nešto za jelo. Osim toga, bolje se razmišlja punog stomaka.
Po izlasku iz prodavnice ugledah pored nje momka i devojku koji su pripremali tezgu za prodaju suvenira. Kupih kod njih nekoliko magneta i ujedno ih upitah da li se pri kupovini karte za trajekt mora pokazati neki lični dokument, jer tamo piše da je strancima pristup prevlaci zabranjen. Odgovoriše mi da ne znaju i da taj papir stoji tamo nekoliko meseci, navodno zbog opasnosti od terorističkih napada. Predložiše mi da prošetam pristaništem i pitam nekog od vlasnika čamaca da me preveze do tamo. Odlučih da ih poslušam, pa nakon što pojedoh štrudlu sa makom koju sam kupio u prodavnici krenuh u potragu za nekim čamdžijom.
Uz pristanište je bilo dosta brodića, ali na samo jednom od njih videh i vlasnika. Pozdravih ga, rekoh mu da sam turista iz Srbije i upitah koliko bi koštalo da me prebaci na drugu obalu. Reče da je cena 1000 rubalja, što za vožnju od nekoliko minuta nije baš malo. Ipak, želja da se prošetam najzapadnijim delom Rusije bila je jača od novca, pa se ukrcah na brodić. Tokom vožnje proćaskah malo sa vlasnikom. Pomenu da je radio u Crnoj Gori i da mu je poslednja lokacija bio grad čijeg imena nije mogao da se seti, već samo reče: „Bliže albanskoj granici“. Na moj pomen Bara, potvrdi da je u pitanju to mesto. Takođe mi je predložio da je najbolje da na prevlaci iznajmim bicikl radi bržeg obilaska.
Po iskrcavanju iz čamca pozdravih se sa „kapetanom“ i uz blagi osećaj nelagodnosti zbog toga što se nalazim „tamo gde mi nije mesto“ krenuh u obilazak.

Pogled na Baltijsk sa pristaništa na Baltičkoj prevlaci

Baltička prevlaka (rus. Baltiйskaя kosa, polj. Mierzeja Wiślana, nem. Frische Nehrung) predstavlja uzani deo kopna koji razdvaja Kalinjingradski od Gdanjskog zaliva. Dužine je 65 kilometara od kojih 35 kilometara na severoistoku pripada Rusiji, a ostatak Poljskoj. Širina se kreće od 300-1800 metara u srednjem i južnom, do 8-9 kilometara u severnom delu. Prevlaka je nastala pre oko 6-7 hiljada godina taloženjem peska i šljunka koje su nosile morske struje duž obale. Delovanjem zapadnih vetrova na njenoj površini stvorene su peščane dine koje na nekim mestima dostižu visinu od 60-70 metara.

Najveće naselje na Baltičkoj prevlaci je Prevlaka (rus. Kosa). Smešteno je na obali Baltičkog moreuza i smatra se delom Baltijska. Broji oko 800 stanovnika. Drugo naselje je Ribači (rus. Rыbačiй) koga čini nekoliko kuća za porodice oficira koji rade u obližnjoj bazi. Treće naselje je Normeljn (rus. Normelьn) koje postoji praktično samo na papiru, a nalazi se u blizini istoimene karaule ruske vojske.
Prvo što sam na prevlaci želeo da vidim bili su ostaci nemačkog vojnog aerodroma, pa se zaputih u njegovom pravcu.

I dalje su mi se po glavi motale misli da sam dolaskom na Baltičku prevlaku prekršio zakon, ali me je istovremeno umirivala činjenica da na prevlaci obično nema policije, odnosno da nema nikoga ko bi mogao da me legitimiše, pa ako se previše ne eksponiram, ne bi trebalo da bude nikakvih problema.
Ubrzo stigoh do spomenika sovjetskim vojnicima poginulim u borbama za prevlaku Friše Nerung (nem. Frische Nehrung) u aprilu 1945.

Podignut je na mestu zajedničke grobnice u kojoj su sahranjena 592 pripadnika Crvene armije. Na memorijalnim pločama spomenika upisana su prezimena 100 vojnika i 39 oficira.

Aerodrom Nojtif

Nedaleko od spomenika nalazi se prvi hangar nekadašnjeg nemačkog vojnog aerodroma Nojtif (nem. Neutif). Izgradnja aerodroma započeta je najpre na mestu velike pomorske baze u Pilauu, ali je zbog nestabilnog terena odlučeno da se aerodrom izmesti na prevlaku, što je znatno otežalo njegovu izgradnju, jer su se građevinski materijali dopremali isključivo morskim putem. S druge strane, položaj baze na prevlaci bio je bolji u strateškom pogledu.
Radovi na izgradnji započeti su 1934. godine i trajali su pet godina tokom kojih se nekadašnje ribarsko naselje Nojtif pretvorili u mali grad u kome su živeli piloti Luftvafea i mehaničari. Sagrađeni su hangari, kasarne, infrastrukturni objekti, čak i kasino. Aerodrom je imao dve poletno-sletne staze dužine oko 1000 metara koje su se sekle pod uglom od 45 stepeni. Obe staze su imale sistem zagrevanja koji je sprečavao stvaranje poledice. Raspored poletno-sletnih staza i sistem zagrevanja omogućavali su korišćenje aerodroma praktično po bilo kom vremenu i bez obzira na pravac duvanja vetra. Tokom rata staze su proširene što je omogućavalo da aerodrom prihvata sve vrste aviona.
Bez obzira na sve, aerodrom Nojtif se tokom Drugog svetskog rata aktivno nije koristio. Na njemu su bili stacionirani delovi jedinica pomorske avijacije sa hidroavionima Hajnkel HE-59, HE-60 i HE-114 koji su uglavnom korišćeni za pomorsko izviđanje. Grupe aviona sa Nojtifa korišćene su 1940. godine prilikom okupacije Norveške, kao i 1941. tokom napredovanja grupe armija „Sever“ kroz Pribaltiku. Čuvena lovačka eskadrila Melders sa avionima meseršmit Bf.109 prebačena je na aerodrom 1945. godine, ali je njen učinak u borbama tokom Istočno-pruske operacije bio mali, jer je sovjetska avijacija imala ogromnu prevlast u vazduhu.
Nakon rata aerodrom je preimenovan u „Prevlaka“ i na njemu je bila bazirana protivpodmornička eskadrila Baltičke flote sa hidroavionima „Katalina“ i avionima-amfibijama Be-4, Be-6 i Be-12. Eskadrila je redovno učestvovala na vojnim vežbama čiji je cilj bio otkrivanje podmornica i brodova uslovnog protivnika, ali i u spasilačkim operacijama na Baltičkom moru. Osim nje, na aerodromu je bio stacioniran i lovački puk sa klipnim avionima „Lavočkin“, „Jakovljev“ i „Kingkobra“, a kasnije mlaznim avionima MiG-15 i MiG-17.
Početkom 90-ih jedinica je rasformirana, a avioni rashodovani. Od tada je aerodrom prepušteni zubu vremena i milosti i nemilosti skupljača starog gvožđa.
Najupečatljiviji objekti nekadašnjeg aerodroma nesumnjivo su njegovi hangari. Svi osim prvog nalaze se uz hidrodrom za sletanje hidroaviona. Jedan od drugog razlikuju se po dimenzijama i načinu gradnje. Noseću konstrukciju prvog hangara čini čelična konstrukcija, dok su otvori u njoj ispunjeni ciglom. Unutrašnje dimenzije iznose 60x35x9,5 metara.

Hangar br. 1

Do devedesetih godina XX vek u njemu se nalazio park tehničkih sredstava garnizona „Prevlaka“.
Drugi hangar je kombinacija čelične konstrukcije i armiranog betona. Ima dva raspona, zasvođen krov i unutrašnje dimenzije 120x45x9,5 metara koje su omogućavale da se u njemu smeste 24 hidroaviona tipa „Arado-196“.

Hangar br. 2

U posleratnom periodu u njemu su bili smešteni sovjetski hidroavioni „Katalina“ i avioni amfibija Be-4, Be-6 i Be-12.
Pored hangara broj 2 je kontrolni toranj nekadašnjeg aerodroma. Nekada se na njemu nalazio sat, a sada se samo vide ostaci brojčanika.

S obzirom da zgrada ima prozore bez sumnje se može reći da je u upotrebi, odnosno da je neko za nešto koristi.

Treći hangar ima unutrašnje dimenzije 120x45x9,5 metara, takođe je od čelične konstrukcije i armiranog betona, ima dva raspona i zasvođen krov. Prekoputa njega nalazi se betonirana silazno-uzlazna rampa za hidroavione.

Hangar br. 3

Ono po čemu se razlikuje od prethodnog su dve platforme za protivavionska oruđa koje su izrađene od armiranog betona i obložene ciglom. Na jednoj od njih se sačuvao i deo mehanizma za podizanje municije.

Osim dela mehanizma za podizanje municije sačuvalo se i stepenište, tako da je moguće popeti se na nju, ali ja nisam hteo da rizikujem.
Četvrti hangar je konstrukcijski sličan trećem, ali bez platformi za protivavionska oruđa. Unutrašnje dimenzije su mu 120x45x9,5 metara.

Hangar br. 4

Peti hangar, kao i prvi, ima čeličnu noseću konstrukciju u kojoj su otvori ispunjeni ciglom. Unutrašnje dimenzije su mu 73,5x45x9,5 metara i jedini je hangar koji ima toliki raspon bez unutrašnjih oslonaca. U sovjetsko vreme najpre se koristio za smeštaj lovaca MiG-15 i MiG-17, a zatim za skladištenje protivpodmorničke avionske opreme.

Hangar br. 5

Prekoputa njega je silazno-uzlazna rampa za hidroavione.

Dok je aerodrom bio u funkciji hidrodrom je na vodi imao osvetljenje, tako da su hidroavioni mogli da sleću bez obzira na doba dana.

Šesti hangar ima unutrašnje dimenzije 100h35h9,5 metara što je omogućavalo da se u njega smeste 24 aviona tipa meseršmit Bf 109.

Hangar br. 6

Uz hangar se nalaze dva tornja na čijim platformama su bila razmeštena protivavionska oruđa.
Od hangara nastavih dalje prema aerodromskoj pisti. Ogromne bare na putu bile su posledica oluje koja je tuda protutnjala nekoliko dana ranije.

Osim hangara na prostoru aerodroma nalazi se još dosta manjih objekata, poput skloništa, skladišta i pozicija obalske artiljerije, ali jedan od puteva koji do njih vodi bio je blokiran oborenim stablom.

Da krenem nekom prečicom nisam želeo zbog gustog rastinja, ali i blata. Dok sam išao prema pisti uz ogromnu buku i lupu kraj mene projuri vojni „Kamaz“. Po brzini kojom je išao videlo se da vozač ne štedi kamion, a bogami ni svoje bubrege.
Kao i svi aerodromi i Nojtif je prilično veliki i za obilazak je potrebno dosta vremena kojeg nisam imao previše, jer sam želeo u Kalinjingrad da se vratim ranije kako bih posetio Utvrđenje br. 5. Pritom sam u povratak morao da „uklopim“ i trajekt do Baltijska koji saobraća na svaka dva sata. Zbog toga odlučih da od piste istim putem krenem nazad, odnosno odustanem od obilaska ostataka položaja nemačke obalske i protivvazdušne artiljerije i nekih napuštenih vojnih objekata iz sovjetskog vremena.

Kao i vekovima unazad Baltička prevlaka i danas u vojnom pogledu ima strateški značaj. Da je to zaista tako govori činjenica da se oko pola kilometra od kraja aerodromske piste nalazi položaj jednog raketnog sistema S-400 od ukupno šest koliko ih ima u Kalinjingradskoj oblasti.

Zapadno utvrđenje

Vremena je bilo još toliko da na brzinu obiđem Zapadno utvrđenje (rus. Fort Zapadnый), pa se zaputih prema njemu. Prođoh kroz Kosu koja predstavlja ruralno naselje u pravom smislu te reči.

Kuće od drveta, bašte i plastenici sastavni su deo njenog kolorita.

Ubrzo stigoh do ulaza u utvrđenje. Na ulazu se nekada nalazio pokretni most preko vodenog rova kojim je utvrđenje bilo okruženo. U zidu se mogu videti prorezi kroz koje je bila provučena užad pomoću koje se most podizao.

Vodeni rov se sačuvao samo levo od ulaza.

Desno od ulaza nema rova, a na njegovom nekadašnjem mestu buja vegetacija.

Prostor unutar utvrđenja je prilično veliki.

Krajem XIX veka zbog promene u načinu ratovanja, odnosno povećanje dometa opsadne artiljerije, oko starih evropskih tvrđava otpočinje gradnja utvrđenja. Pilau u tome nije bio izuzetak i u njemu se grade tri utvrđenja: Zapadno, Istočno i Štile (rus. Fort Zapadnый, Fort Vostočnый, Fort Štile, nem. Westfort, Ostfort, Fort Stiehle). Zapadno utvrđenje podignuto je radi zaštite tvrđave Pilau i moreuza sa južnog i zapadnog pravca. Istočno utvrđenje štitilo je tvrđavu od napada iz pravca severa i severozapada, dok je utvrđenje Štile pokrivalo istočni i severoistočni pravac prema Kenigsbergu i zalivu Frišes Haf (nem. Frisches Haff), odnosno današnjem Kalinjingradskom zalivu.

Karta Baltijska sa označenim utvrđenjima

Zapadno utvrđenje građeno je od 1869. do 1871. godine. Nalazi se na samoj morskoj obali i to je jedan od razloga zbog koga je u vrlo lošem stanju, jer je uzani zemljani pojas koji ga je odvajao od mora popustio, pa su se zidovi utvrđenja našli na udaru talasa.

Kako je utvrđenje nekada izgledalo može se videti na kompjuterskom 3D prikazu.

Iako se nalazi na strateškom mestu, jedine borbe oko njega vodile su se pred kraj Drugog svetskog rata. Vojnici Crvene armije zauzeli su utvrđenje 26. aprila 1945., dok su preostale nemačke snage na prevlaci Friše Nerung pružale otpor sve do 8. maja. Od kraja Drugog svetskog rata pa do 60-ih godina XX veka na Baltičkoj prevlaci je bio razmešten puk artiljerijske protivvazdušne odbrane. Utvrđenje je tada bilo u dobrom stanju, pa su njegove prostorije služile za smeštaj vojnika. Nakon što je puk dislociran ostavljeno je na milost i nemilost vodenoj stihiji i zubu vremena.

Preostali kazamati polako popuštaju pod talasima nemilosrdnog Baltika.

Neumorno more četvrtaste cigle pretvara u oblutke.

Kao i u Baltijskoj luci, kraj utvrđenja se bezbrižno brčkaju labudovi.

Vremena je bilo još toliko da na plaži u blizini utvrđenja pokušam da pronađem komadiće ćilibara i ponesem ih kao suvenir. More je prethodnih dana bilo uzburkano, pa sam pretpostavio da su talasi na obalu izbacili malo ove okamenjene smole koja se, iako nema kristalnu strukturu, ubraja u drago kamenje. Pretpostavka mi je bila tačna i za nekoliko minuta sakupih simboličnu količinu ćilibara.
Pre nego što krenuh prema pristaništu bacih pogled na utvrđenje. Više je nego izvesno da će uskoro još jedan njegov deo izgubiti bitku sa morem.

Video snimak Zapadnog utvrđenja:

Nakon sakupljanja komadića ćilibara pohitah nazad prema pristaništu i za desetak minuta stigoh do njega. Na njemu je već bila formirana kolona vozila koja su čekala na ukrcavanje na trajekt. Odnekud se pojavi i vojni „Kamaz“ koji je pored mene projurio nešto ranije dok sam obilazio aerodrom.

U povratku sam imao olakšavajuću okolnost, a to je da onima koji sa prevlake idu u Baltijski nije potrebna karta. Ipak, imao sam drugi problem. Mučio me je nedostatak keša. Pošto me je prebacivanje na Baltičku prevlaku neplanirano koštalo 1000 rubalja bio sam dekintiran, a da tražim neki bankomat ili menjačnicu nije bilo vremena. Iskreno sam se nadao da karta za Kalinjingrad košta koliko i ona u suprotnom pravcu, jer sam imao novca taman za kartu nazad. Pošto je autobus već bio parkiran na stajalištu, a vozač čitao novine, upitah ga koliko košta karta. Reče mi da ne zna i da pitam kondukterku koja je na stajalištu uživala u „puš-pauzi“. Valjda zbog toga što je pitam na pauzi, ona mi nekako preko volje odgovori kada je upitah za cenu. Na moju sreću, karta je koštala taman toliko, koliko sam imao keša kod sebe. Smestih se u autobus i ubrzo krenusmo put Kalinjingrada.

Vožnja do Kalinjingrada pružila mi je mogućnost da sumiram utiske o gradu, dok su još sveži. U jedno sam bio siguran: Baltijsk nije grad za prosečnog turistu. On je rezervisan za one, koje na putovanje pokreće privlačnost destinacije u istorijskom pogledu i koji sami vole pomalo da istražuju. Status zatvorenog grada koji je Baltijsk imao od 1952. godine prilično ga je „ugrobio“, a za osam godina, koliko je grad već otvoren za strance, nije se previše uradilo na afirmaciji njegovih turističkih potencijala. Najmanje što se moglo učiniti je da se neka mesta, koja potencijalnim turistima mogu biti interesantna, obeleže i da se o njima pruži neka informacija, kao i da se tvrđava, koja predstavlja glavnu gradsku znamenitost, učini dostupnom za posetioce.
Poseta najzapadnijem ruskom gradu bila mi je zanimljiva, jer volim da obilazim mesta koja većini turista nisu toliko interesantna. Tu pre svega mislim na tvrđave, utvrđenja, bunkere i druge objekte koji predstavljaju ostavštinu prošlih, ne tako sjajnih vremena. Jedno takvo mesto planirao sam da obiđem odmah po povratku iz Baltijska.

Nastavak—>