08.10.2023.
Nakon vožnje koja je trajala celu noć, voz iz Bukurešta stigao je u Temišvar, na stanicu Timișoara Nord. Poslednji put u ovom gradu bio sam u januaru 2014, kada smo drugar i ja za neke „smešne“ pare krenuli na jednodnevni izlet preko agencije. Tada nas je u Temišvaru sačekao sneg. Ovaj put sam se nadao da će vreme biti lepše, da će biti sunca i iako je jesen uveliko počela, da ću grad videti u nekom lepšem izdanju. Međutim, sivo nebo iznad grada obećavalo je samo kišu.
Železnička stanica Timișoara Nord
Ipak, nisam dozvolio da mi tmurno vreme pokvari raspoloženje. Po običaju na stanici potražih garderobu da u njoj ostavim ranac.
Unutrašnjost železničke stanice Timișoara Nord
Pronađoh je u suterenu stanice u kome se osim garderobe nalaze i toaleti.
Bilo je osam sati ujutru, a u Temišvaru je trebalo da ostanem praktično ceo dan, sve do pola šest uveče, odnosno tada bi na pumpi nedaleko od železničke stanice trebao da me pokupi agencijski kombi i doveze u Beograd.
U nadi da kiše neće biti, krenuh u šetnju po gradu, odnosno, zaputih se prema Centralnom parku Antona fon Skudiera (rum. Parcul Central „Anton von Scudier“). Usput naiđoh na parnu lokomotivu, ofarbanu u malo neobične boje.
Parna lokomotiva uskog koloseka
Radi se o lokomotivi za uski kolosek širine 760 mm napravljenoj 1953. godine u fabrici lokomotiva u rumunskom gradu Rešica koja je u to vreme predstavljala takozvani SOVROM, odnosno sovjetsko-rumunsko zajedničko preduzeće. Bila je deo serije lokomotiva koje su isporučene kompaniji Sovromcuarțit koja se bavila iskopavanjem uranijuma na teritoriji Rumunije. Njen naziv Sovromcuarțit koji asocira na eksploataciju kvarcnog peska bio je samo kamuflaža za ono čime se preduzeće stvarno bavilo. Možda je iz tog razloga lokomotiva delimično ofarbana u drečave boje zbog stereotipa da radijacija „svetli“.
Stigoh do centralnog parka koji je podignut na mestu nekadašnjeg groblja na kome je bilo sahranjeno 8 do 9 hiljada ljudi, umrlih uglavnom tokom epidemije kuge 1738. i 1739. godine. Tokom 60-ih i 70-ih godina XIX veka odlukom generala Antona Skudiera, vojnog komandanta Banata, groblje se izmešta na drugu lokaciju, a prostor pretvara u engleski park.
Centralni park Antona fon Skudiera
U parku je 1881. godine postavljena statua generala Skudiera, ali je uništena u oktobru 1918. tokom nereda koji su izbili zbog raspada Austrougarske. Na njeno mesto 1962. godine postavljen je spomenik sovjetskom vojniku, kako se u to vreme zvao.
Nekada spomenik sovjetskom, a sada neznanom vojniku
Nakon promene vlasti 1989. godine na spomenik je dodat tekst sledeće sadržine:
„Slava rumunskom vojniku, nasledniku tradicija svojih predaka, koji se hrabro borio protiv boljševizma i fašizma za slobodu i nezavisnost domovine.“
Postavljeni tekst je prilično kontraverzan, jer se tokom Drugog svetskog rata Rumunija najpre borila na strani Nemačke, a od 1944. godine na strani SSSR-a.
Kao i oko svih spomenika sovjetske epohe u zemljama nekadašnjeg istočnog bloka i oko ovoga se vode razne polemike. Prema mišljenju nekih treba ga izmestiti na groblje, na kome su sahranjeni sovjetski vojnici, a na njegovo mesto postaviti statuu generala Skudiera po čijoj inicijativi je park i nastao.
Bar-reljef na bočnoj strani pijedestala spomenika
Ipak, spomenik zasad ostaje tu gde jeste, a prostor oko njega postao je mesto na kome se proslavlja Dana vojske.
U parku postoji aleja poznatih ličnosti, među kojima je i jedna značajna osoba iz srpske istorije. U pitanju je Dositej Obradović koji je rođen u gradiću Čakovo nedaleko od Temišvara.
Bista Dositeja Obradovića
Beše mi baš drago što se bista ovog srpskog prosvetitelja našla među bistama drugih značajnih i poznatih ličnosti, poput ugarskog kralja Karla Roberta (1288-1342), Eugena Savojskog (1663-1736), Bele Bartoka (1881-1945)…
Aleja poznatih ličnosti nastala je 2009. godine i čini je 26 bisti.
Ulaz u Park Antona Skudiera i aleja poznatih ličnosti
Dok šetah parkom pažnju mi privuče crkva, smeštena prekoputa njega. U pitanju je katolička Pijaristička Crkva Svetog Krsta (rum. Biserica Piariștilor Înălțarea Sfintei Cruci)
Pijaristička Crkva Svetog Krsta
Na njenom mestu se najpre nalazila srednjevekovna crkva, a zatim džamija. Nakon kraja osmanske okupacije na mestu džamije između 1733. i 1736. godine gradi se Crkva Jovana Nepomuka. Ona je zatim srušena, da bi na njenom mestu 1911. godine podignuta sadašnja crkva. Njena arhitektura izdvaja je od drugih crkava u gradu. Ona predstavlja jedinstven spoj eklektičkog i secesijskog stila sa uticajima neovizantijskog i baroknog pravca. Danas je koristi rimokatolički teološki licej.
Druga crkva koja se nalazi u neposrednoj blizini parka je Rumunska Saborna Crkva (rum. Catedrala Ortodoxă din Timişoara).
Rumunska Saborna Crkva
Građena je od 1936. do 1940. godine. Visine je 96 metara i svojim upečatljivim izgledom jedan je od najprepoznatljivijih simbola grada. Njena arhitektura predstavlja mešavinu vizantijskog i moldavskog stila sa elementima secesije. Krov crkve ukrašen je emajliranim pločicama zelene, žute i crvene boje koje čine svojevrsni mozaik i daju crkvi jedinstveni izgled.
U crkvi je u toku bilo bogosluženje, pa se umesto u crkvu zaputih do obale Begeja. Zaustavih se kraj mosta nazvanog u čast Andreja Šaguna, prvog episkopa obnovljene rumunske Sibinjske episkopije.
Reka Begej i most Andreja Šaguna
Most je sagrađen između 1912. i 1913. godine i prvobitno je bilo planirano da bude ukrašen sa četiri statue biskupa Čanadske biskupije, ali je to omeo Prvi svetski rat.
Pogled na reku Begej sa mosta Andreja Šaguna
Obala reke je lepo uređena, ima biciklističke i pešačke staze.
Reka Begej
Nekada je kroz grad proticala i reka Tamiš, po kojoj je Temišvar i dobio ime. Njegov naziv na mađarskom zapravo znači „tvrđava na Tamišu“ (mađ. Temesvár). Zbog čestih poplava tok Tamiša je izmenjen i on sada protiče desetak kilometara južno od grada.
Vraćajući se nazad prema Rumunskoj Sabornoj Crkvi naiđoh na Fontanu mučenika (rum. Fântâna Martirilor) – spomenik posvećen stradalima u Revoluciji 1989. godine.
Fontana mučenika
Temišvar je bio prvi grad u kome su izbili protesti u decembru 1989, a razlog je bio hapšenje mađarskog sveštenika Lasla Tokeša zbog kritike režima. Dok je bio u kućnom pritvoru ispred njegove kuće okupili su se građani u znak podrške, što je ubrzo preraslo u protest koji je zahvatio ceo grad. U sukobu sa bezbednosnim snagama između 16. i 20. decembra 1989. godine u gradu je poginulo oko stotinu ljudi, a 20. decembra Temišvar je proglašen za prvi oslobođeni od komunizma grad.
To nije jedini spomenik podignut u znak sećanja na stradale iz decembra 1989. godine. U gradu ih je ukupno četrnaest. Malo dalje, ispred Rumunske Saborne Crkve, stoji spomenik Raspeće (rum. Crucificare) koji je tu postavljen deset godina nakon revolucije.
Rumunska saborna crkva i spomenik Raspeće
Šetnju nastavih Trgom pobede (rum. Piața Victoriei) koji je jedan od tri centralna gradska trga. Prostor na kome se nalazi u početku nije bio zamišljen da bude trg, već bulevar sa širokim šetalištem, pa je njegova dužina znatno veća od širine.
Trg pobede
Prostor trga obiluje lepim zgradama, krasi ga dosta zelenila, kao i kopija skulpture kapitolske vučice koju je grad Rim poklonio Temišvaru 1926. godine kao znak priznanja latinskog porekla rumunskog naroda.
Skulptura kapitolske vučice na Trgu pobede
Palata Nojhaus. Sagrađena je između 1910. i 1912. godine.
Pogled na Trg pobede iz pravca zgrade opere
Trg pobede završava se zgradom opere po kojoj je trg sve do 1990. godine nosio naziv. Zgrada je sagrađena 1872. godine i u njoj se osim opere nalaze Mađarsko i Nemačko pozorište, kao i Nacionalno pozorište „Mihaj Eminesku“.
Zgrada opere
Balkon zgrade ima istorijski značaj, jer je sa njega 20. decembra 1989. godine Temišvar proglašen za prvi rumunski grad oslobođen od komunizma.
Kraj zgrade opere beše postavljen interesantan objekat, nalik na višespratnu skelu sa raznoraznim rastinjem. U pitanju je bila privremena konstrukcija, zamišljena kao vertikalni vrt sa koga se posetiocima pružao pogled na trg i Rumunsku Sabornu Crkvu.
Instalacija vertikalni vrt
Instalacija je nosila naziv „Rasadnik: 1306 biljaka za Temišvar“ i bila je deo kulturnog projekta Evropska prestonica kulture. Sve sadnice, ukupno njih 1306, nakon demontaže su zasađene po gradu.
Levo od zgrade opere nalazi se palata Lefler. Nazvana je po preduzetniku Jakobu Lefleru koji ju je sagradio između 1912. i 1913. godine za potrebe svoje kompanije i kao porodičnu rezidenciju za svoja tri sina. Sagrađena je u stilu secesije.
Palata Lefler
U toku su bili radovi na fasadi, pa su pojedini njeni delovi bili pokriveni skelskim platnima, ali su se ispod njih i dalje mogle videti rupe od metaka, nastale tokom revolucije 1989. godine.
Tragovi od metaka na fasadi palate Lefler
Inače palata Lefler se nalazi na levoj strani trga (kada se gleda iz pravca zgrade opere) koja nosi naziv Surogat. Njome su u prošlosti šetali samo mladi ljudi i radnici, dok je desna strana, takozvano Korzo, bilo rezervisano za visoko društvo, imalo je osvetljenje, restorane i luksuzne prodavnice.
Skrenuh desno od palate Lefler i nađoh se kraj Hunjadijevog dvorca, najstarije građevine u Temišvaru koja datira iz XIV veka. Sagradio ga je ugarski kralj Karl Robert između 1308. i 1315. godine. Od tada je dvorac više puta obnavljan. Najpre ga je 1443. godine nakon zemljotresa obnovio Janoš Hunjadi, pa je dobio naziv po njemu. Tokom osmanske okupacije od 1552. do 1716. zamak je bio rezidencija beglerbega Temišvarskog ejaleta. Inače, vojnu kampanju za osvajanje Temišvara 1551. godine vodio je Mehmed-paša Sokolović, ali nije uspeo da zauzme grad. Turci ga ipak zauzimaju sledeće godina i u njemu ostaju sve do 1716. godine kada ga oslobađa Eugen Savojski. Nakon uspostavljanja habsburgške administracije u Banatu početkom XVIII veka zamak se koristi kao artiljerijska kasarna i skladište naoružanja. Ugarska vojska ga je do temelja uništila tokom Revolucije 1848. godine. Obnovljen je 1856. godine i u tom obliku se sačuvao do danas.
Zamak Hunjadi
Zamak je bio jezgro oko koga je formirana Temišvarska tvrđava koja je imala dvanaest bastiona. Krajem XIX veka daljim razvojem artiljerije tvrđava gubi značaj, zidine se ruše, a rovovi zatrpavaju. Staro gradsko jezgro Temišvara sagrađeno je na teritoriji nekadašnje tvrđave.
U današnje vreme u zamku je smešten Nacionalni muzej Banata, ali je zbog renoviranja muzej zatvoren.
Šetnju gradom nastavih ulicom Alba Julija koja je zbog dekoracije jedna od najprepoznatljivijih ulica u gradu.
Ulica Alba Julija
Ulica povezuje Trg pobede i Trg slobode (rum. Piața Libertății) koji je najstariji trg u centralnom jezgru Temišvara. Krasi ga Spomenik Svetoj Mariji i Svetom Jovanu Nepomuku koji je na trg postavljen 1756. godine.
Trg slobode.
Spomenik Svetoj Mariji i Svetom Jovanu Nepomuku i stara gradska većnica
Zgrada stare gradske većnice sagrađena je 1734. godine nakon višegodišnjeg insistiranja nemačkih stanovnika Temišvara. Nakon izgradnje postaje sedište nemačkog gradskog veća i gradonačelnika i tu funkciju je imala do kraja Drugog svetskog rata.
Još jedna zgrada koja se svojim izgledom izdvaja na trgu je palata Kreditne banke, sagrađena 1911. godine na mestu franjevačke crkve koja je tada srušena.
Zgrada kreditne banke
Tu je i palata Agrarne banke, podignuta 1869. godine
Palata Agrarne banke
Zaputih se prema Trgu ujedinjenja – trećem centralnom gradskom trgu. Oblaci su se razilazili i na nebu se konačno pojavilo sunce što mi je baš podiglo raspoloženje, a i grad je postao lepši i veseliji. Osim toga, na trgu se malo i muziciralo, pa je atmosfera bila „na nivou“.
Trg ujedinjenja
Trg ujedinjenja (rum. Piaţa Unirii) prve obrise današnjeg izgleda počeo je da dobija 1733. godine kada su urađeni prvi njegovi projekti. Posle 1786. godine dobija pravougaoni oblik dimenzija 150h110 metara. Formiran je u baroknom stilu, ali se na njemu mogu videti i značajni primeri klasicizma, secesije i eklekticizma.
U centralnom delu trga stoji Stub kuge (rum. Coloana Ciumei), odnosno Stub Svetog Trojstva (rum. Coloana Sfintei Treimi). Posvećen je kraju epidemije „crne smrti“ koja je pogodila grad i ceo Banat između 1738. i 1739. godine.
Stub kuge
Napravljen je u Beču, a zatim je brodom prevezen u Temišvar. Na trg je postavljen 1755. godine.
Za srpske turiste najvažnija zgrada na trgu je nesumnjivo zdanje Srpske Saborne Crkve. U njenoj blizini je već stajala grupa turista iz Srbije koji u Temišvar uglavnom dolaze na jednodnevni izlet, kao što je to bio moj slučaj 2014. godine.
Vladičanski dvor, Srpska saborna crkva i zgrada nekadašnje Srpske kuće (s leva na desno)
Sadašnja Srpska Saborna Crkva u Temišvaru podignuta je 1748. godine. Nešto kasnije, 1791. godine dodati su visinski delovi tornjeva, što do tada najverovatnije iz vojnih razloga nije bilo moguće. U tom obliku crkva se sačuvala do danas. Zapadna fasada je urađena u stilu klasicizma sa elementima baroka.
Srpska Saborna Crkva
Unutrašnjost crkve je bogato dekorisana.
Unutrašnjost Srpske Saborne Crkve
Najupečatljiviji deo unutrašnjosti crkve je svakako ikonostas iz 1843. godine.
Ikonostas Srpske Saborne Crkve
Levo od crkve kada se gleda sa trga nalazi se zgrada Vladičanskog dvora episkopa temišvarskog. U njoj je 1790. godine održan Temišvarski sabor.
Zdanje Vladičanskog dvora i palata Mikše Štajnera (levo)
Prekoputa Vladičanskog dvora je palata Mikše Štajnera. Zgrada je dobila naziv po svom vlasniku, osnivaču banke koja se u tom zdanju nalazila. Sagrađena je 1908. godine u stilu secesije. Zovu je i Gaudijevom zgradom, jer izgledom podseća na građevine ovog španskog arhitekte.
Druga zgrada pored crkve, nekadašnja Srpska kuća, takođe je značajna za srpsku nacionalnu manjinu. U njoj se nekada nalazilo sedište Zajednice Srba u Rumuniji. Sagrađena je 1821. godine. Jedno vreme u njoj je živeo Miloš Crnjanski.
Srpska kuća
Osim srpske crkve na trgu se nalazi i katolička Katedrala Svetog Đorđa. Njena izgradnja započeta je 1736. godine zbog prebacivanja sedišta Čanadske biskupije iz Segedina u Temišvar, jer je Čanad bio razoren u turskim osvajanjima. Pokrovitelj njene izgradnje je bio ugarski kralj Karlo VI.
Katedrala Svetog Đorđa
Izgradnja katedrale je završena 1774. godine. Smatra se najreprezentativnijom baroknom građevinom u Temišvaru.
Još jedna značajna građevina u baroknom stilu je Barokna palata.
Nacionalni muzej umetnosti (Barokna palata)
Palata je sagrađena 1754. godine i prvobitno je služila kao rezidencija banatskih guvernera. Sada je u njoj smešten Nacionalni muzej umetnosti.
Možda najlepša zgrada na Trgu ujedinjenja je kuća Brik iz 1910. godine koja pažnju privlači svojom fasadom, ukrašenom keramičkim pločicama u mađarskom stilu. Na nju se nadovezuje kuća Tri husara koja ime nosi po krčmi koja se u njoj nekada nalazila. Poslednja u nizu je kuća Slon čije je poreklo imena nepoznato.
Kuće Brik, Tri husara i deo kuće Slon
Između kuće Brik i Barokne palate, na početku ulice Strada Florimund Mercy, može se videti jedna malo neobična po izgledu, ali i po imenu skulptura. U pitanju je skulptura Supermam. Da, Supermam, a ne Superman.
Skulptura Supermam
Postavljena je krajem 2015. godine u okviru projekta obnove istorijskog centra grada. Izazvala je oštre polemike među lokalnim stanovništvom na društvenim mrežama, jer su mnogi građani smatrali da se moderna skulptura estetski ne uklapa u baroknu arhitekturu tog dela grada. Iskren da budem, ni meni se baš nešto previše nije dopala.
Nastavih dalje šetnju Temišvarom. Od Trga ujedinjenja stigoh do bastiona Marije Terezije, najvećeg sačuvanog dela odbrambenog zida nekadašnje Temišvarske tvrđave.
Ulaz u Bastion Marije Terezije
Bastion je sagrađen između 1732. i 1734. godine. Površine je oko 1.7 hektara. Nekadašnje prostorije bastiona u današnje vreme koriste se kao poslovni prostor, u njima su smešteni barovi, noćni klubov, biblioteka, kao i dve stalne izložbe Nacionalnog muzeja Banata.
Pogled na bastion Marije Terezije iz unutrašnjosti bastiona
Način na koji je bastion preuređen mi se dopao. Bolje je takve objekte preurediti, pronaći im novu namenu, nego ih jednostavno prepustiti zubu vremena. Za to je, naravno, potreban novac, ali Rumuniji to očigledno nije problem, jer sredstva za obnovu svoje bogate kulturne baštine dobija iz Evropskih fondova.
Obilaskom bastiona Marije Terezije praktično sam završio razgledanje grada. Do polaska kombija za Beograd bilo je još dosta vremena, pa odlučih da se još malo prošetam po njegovim trgovima, jer su se oblaci razišli i zbog sunca grad je izgledao mnogo lepše, nego ujutru kada sam doputovao.
Trg slobode
Trg ujedinjenja
Trg pobede
Riblja fontana na Trgu pobede
Na kraju svratih u prodavnicu suvenira. Među suvenirima je, naravno, bilo i onih sa likom bračnog para Čaušesku.
Neki od suvenira u suvenirnici na Trgu pobede
Nakon kupovine suvenira zaputih se prema benzinskoj pumpi na kojoj je po dogovoru trebao da me čeka agencijski kombi i doveze u Beograd.
Kombi je stigao na vreme i nakon što po gradu pokupismo sve putnike krenusmo put Beograda. Granicu pređosmo praktično bez čekanja, jer nije bilo gužve. U Beograd stigosmo oko sedam sati po našem vremenu.
DODATAK:
KRAJ PUTOVANJA
* * *
Završilo se još jedno putešestvije koje je kao i svako prethodno ispunilo moja očekivanja i zadovoljilo radoznalost koja je pre putovanja postojala. Za Moldaviju kao državu mogu da kažem da treba malo da „poradi“ na „gostoprimstvu“, jer ukoliko svaki turista na granici prolazi tretman koji sam ja prošao, nije čudno što je najmanje posećena država u Evropi, odnosno skrajnuta sa turističkih destinacija, uprkos tome što ima značajan turistički potencijal. Tu ponajviše mislim na vinsku tradiciju. Da budem iskren, mislio sam da će više problema biti prilikom ulaska u Pridnjestrovlje, ali se ispostavilo da je stvar obrnuta. Tamo su očigledno već „navikli“ na radoznale turiste koji na tu otcepljenu teritoriju gledaju kao na atrakciju, odnosno neku vrstu vremeplova koji će ih vratiti nekoliko decenija unazad u vreme moćnog Sovjetskog Saveza.
Ukoliko ima „junaka“ koji žele da krenu put Moldavije moj savet je da se dobro „naoružaju“ svim potrebnim papirima (rezervacije hotela, povratne karte…) i da budu spremni na „drndanje“ na granici koga će sigurno biti. Iskreno, meni lično se ne prolazi ponovo ta „procedura“, pa je samo iz tog razloga Moldavija država u koju ne bih ponovo putovao.