02.12.2015.
Od centra Zelova do skretanja za Memorijalni kompleks „Zelovski visovi“ stiže se za 10-ak minuta normalnim hodom.
Na ulazu u kompleks stoje dva obeliska. Na jednom od njih piše: „Domovina vas neće zaboraviti“.
Memorijalni kompleks sastoji se od tri dela: vojničkog groblja sa spomenikom, muzeja i prostora ispred muzeja sa izloženom vojnom tehnikom.
Pošto su nebom gospodarili sivi oblaci iz kojih je svakog trenutka mogla da počne kiša, odlučih da najpre posetim deo kompleksa koji se nalazi na otvorenom.
Spomenik koji se izdiže nad vojničkim grobljem svečano je otkriven 27. novembra 1945. godine. Rad je dvojice sovjetskih vajara Lava Kerbela i Vladimira Cigala. Zapravo, radi se o jednom od tri spomenika koji su po naređenju maršala Georgija Žukova podignuti nakon rata. Drugi spomenik podignut je u poljskom gradu Kostšinu, a treći u berlinskom Tirgartenu.
Bronzana skulptura predstavlja crvenoarmejca sa automatom koji se levom rukom oslanja na kupolu uništenog nemačkog tenka. Na pijadestalu stoji natpis: „1941-1945. Večna slava herojima palim u bitkama sa nacističkim zavojevačima za slobodu i nezavisnost Sovjetskog Saveza“.
Ispod spomenika je 1977. godine postavljena spomen-ploča sa stihovima nemačkog pesnika Helmuta Prajslera (1925-2010) kojom se odaje priznanje Crvenoj armiji za oslobođenje nemačkog naroda od nacizma.
Tako je nastavljeno 1972. godine započeto preuređenje teritorije sovjetskog memorijala u zvanični memorijalni kompleks Nemačke Demokratske Republike.
U jesen 1945. u podnožju spomenika podiže se groblje na kome se sahranjuju ostaci 66 crvenoarmejaca poginulih u borbama za Zelovske visove u proleće 1945.
Kasnije, 1972. godine groblje se proširuje, jer je bilo planirano prenošenje ostataka sovjetskih vojnika sa drugog vojničkog groblja u Zelovu. Ipak, tada se postavljaju samo crvene nadgrobne ploče, dok se posmrtni ostaci prebacuju tek 2008. godine.
Na groblju postoje dve zajedničke grobnice i 66 individualnih grobova. Poznata su imena ukupno 193 sahranjena crvenoarmejca.
Među individualnim grobovima zapade mi za oko nadgrobna ploča crvenormejca rođenog 1926. godine. Imao je svega devetnaest godina, a poginuo 24.04.1945., dve nedelje pre završetka Drugog svetskog rata u Evropi. Sudbina mu baš nije bila naklonjena.
Deo memorijalnog kompleksa je i pravoslavni krst koga je 2003. godine osveštao arhiepiskog berlinski i nemački Teofan, visokospostavljeni predstavnik Ruske pravoslavne crkve.
Nakon raspada Sovjetskog Saveza Ruska pravoslavna crkva u Ruskoj Federaciji postala je nosilac sećanja na poginule u Velikom otadžbinskom ratu.
U bici za Zelovske visove Crvena armija koristila je 140 reflektora koji su trebali da osvetle bojište pre izlaska sunca i tako olakšaju proboj. Ipak, učinak reflektora je bio slab zbog gustih oblaka dima i prašine kroz koje svetlost nije mogla da se probije. Štaviše, svetlost reflektora se odbijala od nastalog dima i prašine i zaslepljivala sovjetske vojnike.
Izloženi reflektor postavljen je kao eksponat 1977. godine i nema nikakve veze sa bitkom za Zelovske visove. Napravljen je nakon Drugog svetskog rata i služio je za osvetljenje vojnih aerodroma. Do 1989. godine postojala je pogrešna verzija da se reflektor koristio u borbama 1945. godine. Zapravo, njime se osvetljavao memorijalni kompleks tokom svečanosti koje su se održavale za vreme postojanja Nemačke Demokratske Republike.
Sa memorijalnog kompleksa pruža se pogled prema Oderbruhu odakle je krenuo napad na Zelovske visove.
Radi lakše orijentacije na mestu koje gleda na Oderbruh postavljen je model reljefa na kome su prikazana naseljena mesta, reka Odra, kao i pravac pružanja Zelovskih visova.
Komandno mesto maršala Žukova odakle je pratio tok bitke nalazilo se u šumi nedaleko od Rajtvajna (na slici iznad je označeno malim belim trouglom) koji je udaljen nešto manje od dvadeset kilometara od Zelova. Želja mi je bila da posetim i to mesto, ali dan je jednostavno bio suviše kratak.