07.05.2015.
Ranac sam ostavio u garderobi, tako da sam bio spreman za dalju šetnju po gradu. Od železničke stanice do najbližeg ulaza u Brestovsku tvrđavu ima oko 2, a do glavnog skoro 3 km. Da bih stigao do tamo trebalo mi je 30-45 minuta pešačenja, i to brzim hodom, bez zaustavljanja. Malo sam razmislio, a onda odlučio da do tvrđave uzmem taksi. Pronaći taksi kod železničke stanice nije predstavljalo problem. Taksista mi je predložio da me odveze do tvrđave i da se za 2 sata po mene vrati. Rekao je da se toliko zadržavaju ruski turisti koji dolaze da posete tvrđavu. To mi je odgovaralo, iako je za detaljan obilazak tvrđave, zbog njene veličine, sigurno potrebno više od 2 sata.
Nakon par minuta vožnje stigosmo do ulaza u tvrđavu. Nisam, siguran, ali mislim da je vožnja koštala 50000 rubalja, odnosno nešto više od 3 evra.
Obilazak Brestovske tvrđave započeo sam od glavnog ulaza, takozvane „Zvezde“, koji predstavlja betonski blok kroz koji je prosečena zvezda petokraka. Dužina bloka je 44 m, širina 35 m, a visina 14 m. Blok se oslanja na zemljani bedem i kazemate koji se u njemu nalaze.
Glavni ulaz u Brestovsku tvrđavu (pogled sa spoljašnje strane)
Na jednom od zidova kazemata koji se nalaze ispod betonskog bloka nalazi se tabla sa ukazom Prezidijuma Vrhovnog Sovjeta SSSR-a kojim se Brestovska tvrđava proglašava za tvrđavu-heroj.
Tabla sa ukazom Prezidijuma Vrhovnog Sovjeta SSSR-a
„U godinama Velikog otadžbinskog rata, u periodu okupacije od 1941-1944. na prostoru tvrđave fašisti su vršili streljanja civila“
„5. juli 1941. Istočne bedeme branili su artiljerci“
Na ulazu u tvrđavu smenjuju se pesma „Sveti rat“ (rus. Svящennaя voйna), melodija pesme „Pesma o domovini“ (rus. Pesnя o Rodine) kompozitora Isaka Dunajevskog i glas Jurija Levitana koji objavljuje vest o napadu Nemačke na Sovjetski Savez 22. juna 1941.
„Zvezda“- glavni ulaz u tvrđavu
Kod glavnog ulaza sam bio u trenutku kada se sa razglasa čula pesma „Sveti rat“.
Glavni ulaz u Brestovsku tvrđavu (pogled sa unutrašnje strane)
Tvrđava se sastojala od centralnog utvrđenja, takozvane Citadele i tri utvrđenja koja su štitila Citadelu sa svih strana: Volinskog (sa južne strane), Terespolskog (sa zapadne) i Kobrinskog (sa istočne i severne strane).
Panorama Brestovske tvrđave
Prolazim kroz glavni ulaz tvrđave i nastavljam prema njenoj unutrašnjosti. Oko 200 m od glavnog ulaza, sa leve strane, nalaze se barutni magacin i prostor sa izloženom vojnom tehnikom.
Izložena vojna tehnika ispred barutnog magacina
Simpatični autobus sa slike iznad zapravo predstavlja prodavnicu suvenira. U njemu se mogu kupiti magneti, georgijevske lente i još pregršt suvenira sa tematikom Velikog otadžbinskog rata. Devojka koja je radila u suvenirnici imala je na sebi uniformu iz Drugog svetskog rata, a na glavi „pilotku“ (kapu koju smo mi nekada zvali titovka) i izgledala je kao prava crvenoarmejka. Kupio sam par magneta i georgijevsku lentu. Hteo sam da kupim još neke suvenire, ali nisam imao više beloruskih rubalja, a plaćanje karticom nije bilo moguće. Suveniri se mogu kupiti i u prodavnici koja se nalazi u barutnom magacinu.
Prelazim most preko reke Muhavec i sa Kobrinskog utvrđenja ulazim u centralni deo tvrđave, takozvanu Citadelu, koja predstavlja prirodno ostrvo po čijem je perimetru izgrađena dvospratna odbrambena kasarna u dužini od 1.8 km.
Skulpturna kompozicija „Žeđ“
Sa leve strane se nalazi skulpturna kompozicija „Žeđ“, koja predstavlja vojnika koji sa šlemom u ruci pokušava da dopuzi do reke i zahvati vodu. Veliki problem za branioce tvrđave predstavljala je žeđ, pošto je vodovod onesposobljen već prvog dana rata. Nemci su noću obalu reke osvetljavali reflektorima, a svaki pokušaj zahvatanja vode pratili su mitraljeski rafali.
Kraj skulpturne kompozicije „Žeđ“ zamolio sam jednog momka sa devojkom da me slika.
Skulpturna kompozicije „Žeđ“ i spomenik „Hrabrost“ u pozadini
Desno od skulpturne kompozicije „Žeđ“ nalaze se ruševine Belog dvorca.
Ostaci Belog dvorca
Beli dvorac sagrađen je u drugoj polovini XVIII veka na mestu gde se nalazila drvena crkva Svetih apostola Petra i Pavla. Zgrada je uglavnom služila kao oficirski klub. Početkom XX veka imala je restoran, salu za bilijar, biblioteku i u njoj su se nalazila dva razreda škole za oficirsku decu. 3. marta 1918. u Belom dvorcu je potpisan Brest-litovski mir između Sovjetske Rusije i Centralnih sila. U junu 1941. zgrada je znatno oštećenja, a ostaci zidova su srušeni 50-ih godina prošloga veka. U poratnim godinama u ruševinama Belog dvorca i oko njega pronađeni su ostaci 130 branilaca.
Dok sam šetao tvrđavom u toku su bile pripreme za proslavu Dana pobede.
Uvežbavanje za proslavu Dana pobede
Prostor između ruševina Belog dvorca, odbrambene kasarne i ruševina zgrade Inženjerske uprave predstavlja takozvani prostor za ceremonije na koji može da stane 25-30000 ljudi. Između ostalog, to je mesto na kome zakletvu polažu vojnici beloruske armije iz okolnih garnizona.
Prostor za ceremonije
Šetnju nastavljam prema spomeniku „Hrabrost“ koji je po svom izgledu i veličini najupečatljiviji spomenik u celoj tvrđavi. Visine je oko 30, a širine preko 50 metara. Predstavlja vojnika i zastavu. Kada ga čovek i daljine gleda izgleda kao da je isklesan u nekoj steni, a u stvari se sastoji od 200 betonskih delova koji su pričvršćeni za metalnu konstrukciju. CNN je ovaj spomenik stavio na listu najružnijih spomenika u svetu što je izazvalo buru negodovanja u Rusiji i Belorusiji, pa je pomenuta medijska kuća morala da uputi izvinjenje.
Spomenik „Hrabrost“, ruševine zgrade Iinženjerske uprave i memorijalne ploče
Pre izgradnje tvrđave u zgradi Inženjerske uprave bio je smešten jezuitski kolegijum, odnosno to je bila jedna od zgrada starog grada Brest-Litovska koja nije srušena. U njoj su se besplatno školovala deca svih staleža, učila se bogoslovija, latinski i grčki jezik, a služila je i kao apoteka i biblioteka. Nakon početka izgradnje tvrđave zgrada je rekonstruisana i najpre pretvorena u Komandantsku, a zatim Inženjersku upravu. Imala je i prostorije za smeštaj carske porodice. Tokom prvih dana odbrane u podrumskim prostorijama se nalazilo komandno mesto pukovskog komesara J.M. Fomina. Zgrada je u borbama u junu 1941. praktično u potpunosti srušena.
Bočna strana spomenika „Hrabrost“ i ostaci zgrade Inženjerske uprave
Na zadnjoj strani spomenika reljefno su prikazane epizode i događaji vezani za odbranu tvrđave.
Reljef na zadnjoj strani spomenika „Hrabrost“
Ispod memorijalnih ploča koje su postavljene u tri nivoa počivaju ostaci 1038 vojnika, komandira Crvene armije i članova njihovih porodica od kojih je 276 identifikovano, dok su imena ostalih nepoznata.
Memorijalne ploče
Pored ruševina zgrade Inženjerske uprave nalazi se plamen „Večne vatre“.
„BORILI SU SE DO POSLEDNJEG – SLAVA HEROJIMA“
Nedaleko od „Večne vatre“ nalazi se aleja gradova heroja Sovjetskog Saveza. Ispod granitnih ploča nalaze se kapsule sa zemljom iz svakog grada heroja. Aleja je otvorena 9. maja 1985.
Aleja gradova heroja
Kraj memorijalnih ploča se nalazi još jedan spomenik koji po svom izgledu i dimenzijama nikoga ne može da ostavi ravnodušnim. Radi se o obelisku-bajonetu koji simbolizuje pobedu nad neprijateljem i večnu slavu zaštitnicima tvrđave. Imajući u vidu visinu od 104.5 metara i težinu od 620 tona, izrada i montaža ovog spomenika predstavljala je pravi građevinski poduhvat u kome su učestvovala preduzeća iz celog Sovjetskog Saveza. Dimenzije kod osnove su 5h5, a na vrhu 2,6×0,45 metara. Bajonet je izrađen od čeličnog lima na koji je pričvršćena dekorativna opšivka debljine 1.5 mm od čelika sa dodatkom titanijuma.
Obelisk-bajonet
U blizini ulaza u Citadelu sa severne strane, u obnovljenom delu odbrambene kasarne, nalazi se Muzej odbrane Brestovske tvrđave.
Ulaz u Muzej odbrane Brestovske tvrđave
Muzej je otvoren 1956. godine, a ekspoziciju muzeja čini oko 4000 različitih eksponata: fotografija, dokumenata i predmeta koji su pronađeni na prostoru tvrđave. S obzirom da za obilazak tvrđave nisam imao puno vremena, muzej, nažalost, nisam stigao da posetim.
Odmah pored muzeja nalaze se ruševine štaba za odbranu Citadele.
Ostaci dela odbrambene kasarne u kome se nalazio štab za odbranu Citadele
Od ruševina štaba za odbranu Citadele krećem prema Terespolskoj kapiji. Usput prolazim pored garnizonskog hrama, odnosno Crkve Svetog Nikolaja.
Crkva Svetog Nikolaja
Crkva je sagrađena između 1856-1879. godine po projektu arhitekte i akademika Ruske akademije umetnosti Davida Jovanoviča Grima. Nakon potpisivanja mira u Rigi (18. marta 1921.) Brestovska tvrđava prelazi u ruke Poljaka, pa se hram u periodu od 1924-1929. po projektu poljskog arhitekte Julijana Liseckog preuređuje u katoličku crkvu. Uoči Drugog svetskog rata u njemu se nalazio klub 84. streljačkog puka. Tokom borbi za Brestovsku tvrđavu crkva je pretrpela velika oštećenja. Krajem 60-ih godina prošlog veka vrši se konzervacija zgrade i ona postaje deo memorijalnog kompleksa. 22. juna 1991., prvi put nakon završetka rata, kraj crvke je održan parastos poginulim vojnicima. Obnova crkve započeta je 1994. godine i do sada je obnovljena njena spoljašnjost.
Glavni ulaz u crkvu
U blizini garnizonske crkve nalazi se parohijski dom.
Zgrada parohijskog doma
Poginule zaštitnike tvrđave Nemci su zakopavali u kraterima od avionskih bombi. Jedno od takvih mesta nalazilo se nedaleko od garnizonskog hrama, a locirano je zahvaljujući fotografiji iz 1941. godine na kojoj se vidi kako Nemci u krater bacaju poginule sovjetske vojnike. Na pomenutoj fotografiji garnizonski hram se nalazi u pozadini, pa je na osnovu njega određen položaj masovne grobnice. Sahrana posmrtnih ostataka uz opelo i vojne počasti obavljena je 9. novembra 2011. godine. Večni mir pronašlo je još 58 vojnika „Besmrtnog garnizona“.
Dok se približavam Terespolskoj kapiji prolazim pored ostataka zgrade karaule.
Ruševine 9. karaule 17. graničnog odreda
Odbranu Citadele oko Terespolske kapije organizovao je komandir karaule, poručnik Andrej Mitrofanovič Kiževatov, čije ime nosi obližnja karaula beloruske armije. Pored ruševina karaule nalazi se spomenik graničarima, oficirima i njihovim porodicama koje su u to vreme živele u tvrđavi.
Spomenik graničarima
Spomenik je svečano otkriven 22. juna 2011. Prikazuje tri vojnika koji idu u napad, ženu sa decom i ranjenog graničara kome žena daje gutljaj vode. U centru se nalazi granični kamen sa grbom SSSR-a i spomen-ploča.
„HEROJIMA GRANICE, ŽENAMA I DECI ŠTO HRABROŠĆU SVOJOM U BESMRTNOST KROČIŠE“
Terespolska kapija jedna je od četiri kapije koje su vodile u unutrašnjost Citadele. Izlazi na obalu reke Zapadni Bug, a naziv je dobila po poljskom gradu Terespolu. Kapija je pre Drugog svetskog rata imala dva nivoa. U gornjem delu su se nalazila dva velika rezervoara za vodu iz kojih se tvrđava snabdevala vodom. Upravo zbog toga kapija je u prvim satima napada bila izložena snažnoj artiljerijskoj vatri koja je u velikoj meri oštetila njen gornji deo i uništila pomenute rezervoare zbog čega je Citadela ostala bez vode.
Unutrašnja strana Terespolske kapije
Ostatak gornjeg dela kapije Nemci dižu u vazduh pre Hitlerove i Musolinijeve posete tvrđavi u avgustu 1941. pošto je postojala opasnost od njegovog urušavanja, a automobil sa Hitlerom i Musolinijem je trebao da prođe upravo kroz ovu kapiju.
„U junu 1941. godine u kuli Terespolske kapije poginuo je komandir voda pukovske škole 333. streljačkog puka, poručnik Naganov Aleksej Fjodorovič“
Spoljašnja strana Terespolske kapije
Terespolska kapija vodila je prema mostu koji je spajao Citadelu i Terespolsko utvrđenje.
Ostaci mehanizma za zatezanje i pričvršćivanje užadi visećeg mosta.
Organizovana odbrana tvrđave trajala je do kraja juna. Nakon toga, postojali su takozvani „džepovi“ otpora.
„15. juli 1941. Tog dana jedan od zaštitnika tvrđave svežnjem bombi, bačenim sa kule Terespolske kapije, uništio je grupu fašista“
Poslednji branilac tvrđave, major Petar Mihajlovič Gavrilov, zarobljen je 23. jula 1941. u kaponiru zapadne utvrde Kobrinskog utvrđenja, 32 dana nakon početka rata.
Srušeni deo odbrambene kasarne kraj Terespolske kapije
Slika iznad možda najbolje pokazuje debljinu spoljašnjih i unutrašnjih zidova odbrambene kasarne koja je iznosila 2 i 1,5 metar. Kasarna se sastojala od 500 kazamata u koje je moglo da se smesti do 12000 vojnika sa municijom i hranom.
U posleratnim godinama cigla iz zidova tvrđave koristila se za obnovu i izgradnju objekata u gradu, pa se može reći da tvrđava nije stradala samo tokom borbenih dejstava U periodu od 1947. do 1955. godine dignute su u vazduh Brestovska, Belostokska i Istočna kapija, srušeni su severo-zapadni i jugoistočni delovi odbrambene kasarne, zgrada Belog dvorca i Inženjerske uprave. Slična sudbina mogla je da zadesi i zgradu vojničkog kluba (zgrada pravoslavne crkve), ali je na kraju ipak odlučeno da se ona pretvori u skladište za povrće.
Šetnju nastavljam obalom reke Zapadni Bug koja protiče duž jugo-zapadnog dela odbrambene kasarne.
Reka Zapadni Bug
Dolazim do mesta gde gde se južni rukavac reke Muhavec uliva u Zapadni Bug. U blizini se nalazi granična osmatračnica koju, nažalost, nisam slikao.
Ušće rukavca reke Muhavec u Zapadni Bug
Pre početka Drugog svetskog rata u garnizonu Brestovske tvrđave bio je smešten 132. samostalni bataljon pratećih jedinica NKVD-a čiji je zadatak bio obezbeđivanje zatvora i pratnja zatvorenika u rejonu Bresta. Pored toga, za pripadnike ovog bataljona NKVD-a tvrdi se da su aktivno učestvovali u represijama nad civilnim stanovništvom u Zapadnoj Belorusiji.
Spomenik pripadnicima NKVD-a na južnoj strani odbrambene kasarne
Stižem do Holmske kapije koja me svojim izgledom neodoljivo podseća na srednjevekovni zamak. „Zamkoviti“ izgled kapiji daju male kule koje su uprkos oštećenjima ostale sačuvane do današnjeg dana.
Spoljašnja strana Holmske kapije
Kapija je sagrađena u klasičnom stilu krajem XIX veka, a put od nje vodio je prema gradu Helmu koji se ranije zvao Holm po kome je kapija i dobila ime.
Kule Holmske kapije
Danas je Holmska kapija jedan od simbola Brestovske tvrđave, a njene slike neizbežan su detalj na razglednicama i suvenirima.
Unutrašnja strana Holmske kapije
Od Holmske kapije krenuh prema severnoj kapiji, odnosno mestu na kome je trebao da me čeka taksista. Kada sam stigao na dogovoreno mesto, taksista me je već čekao. Plan je bio da me odbaci nazad do centra grada, da napravim još par slika. Pitao sam ga odakle su turisti koji najčešće posećuju Brest i koja mesta obilaze. Odgovorio je da su to uglavnom turisti iz Rusije koji pored Brestovske tvrđave posećuju i Peto utvrđenje (rus. Pяtый fort) i da ukoliko želim, može da me odveze i do tamo. Takođe je pomenuo Bjelovešku šumu (rus. Belovežskaя puщa) koja se nalazi oko 100 km od Bresta i predstavlja jednu od četiri preostale prašume u Evropi. Pažnju mi je privuklo to Peto utvrđenje, pošto o njemu nisam znao ništa, odnosno nije bilo pomenuto na sajtu sa znamenitostima Bresta na osnovu koga sam sastavio plan ekskurzije. Rekao sam taksisti da želim da posetim i Peto utvrđenje, ali da sam sve beloruske rublje potrošio na suvenire i da mogu da mu platim samo u evrima. Pošto mu to nije predstavljalo problem, krenusmo prema Petom utvrđenju. Upitah ga ima li posla u Brestu i koliko ga je teško naći, na šta mi je odgovorio da posla ima, ali da plate nisu velike. Takođe je pomenuo da nakon izbijanja sukoba na istoku Ukrajine veliki broj Ukrajinaca pokušava da nađe posao u Belorusiji. U razgovoru sam mu pomenuo da putujem u Moskvu, na Paradu pobede, i da mi je Brest samo usputna stanica. Rekao mi je da on i žena žele da posete Pariz, ali da za putovanje nikako ne uspevaju da skupe dovoljno novca.