28.11.2015.
Činjenica da je voz stigao na vreme, moram priznati, baš me je iznenadila. To je značilo da do polaska voza za Berlin na raspolaganju imam više od 12 sati, što je bilo više nego dovoljno za šetnju po gradu čiji sam plan detaljno razradio pre putovanja. Pošto sam tokom prve posete Budimpešti u maju 2015. obišao veći deo budimske, odlučio sam da ovaj put više pažnje posvetim drugoj, peštanskoj strani.
Trg heroja i Gradski park
Ranac sam, kao i obično, ostavio u garderobi železničke stanice. Pošto je vremena bilo napretek, od železničke stanice „Keleti“ krenuh lagano ulicom Thököly út. prema Trgu heroja (mađ.Hősök tere). Do trga ima nešto više od 2 kilometra, ali nakon višečasovnog sedenja u vozu lagana šetnja može samo da prija. Vremenske prilike mi nisu išle na ruku, bilo je hladno i tmurno, ali ono što je najbitnije, kiše nije bilo.
Idući prema Trgu heroja prošao sam pored ogromnog peščanog sata koga zbog svog oblika zovu „Točak vremena“. Sat je svečano otkriven 1. maja 2004. god, a postavljen je na mesto na kome se nekada nalazila Lenjinova statua, koju su Mađari otpremili u Memento park – mesto na kome se nalaze svi budimpeštanski spomenici iz komunističke epohe. Visine je 8 metara, a težine 60 tona. Umesto peskom, ispunjen je staklenim granulama.
Svakog 31. decembra sat se ručno okreće za 180 stepeni. S obzirom da je bio kraj novembra, a gornji rezervoar skoro pun, stekao sam utisak da je sat „stao“.
Nastavih dalje i ubrzo prođoh pored Palate umetnosti (mađ. Műcsarnok) čiji su mi ukrašeni zidovi privukli pažnju, pa nisam propustio da ih slikam.
Iako je bilo dosta rano, na Trgu heroja je već bilo ljudi. Po govoru sam zaključio da se radi o turstima sa „naših“ prostora, najverovatnije iz Bosne i Hercegovine.
Sam trg je dosta veliki, a ono što ga čini upečatljivim je svakako Spomenik hiljadugodišnjici mađarske države. Kao što mu samo ime kaže, spomenik je podignut povodom jubileja 1000 godina od dolaska Mađara u Evropu.
Centralni deo spomenika čini korintski stub visine 36 m na kome se nalazi statua arhangela Gavrila koji u desnoj ruci drži svetu krunu, a u levoj dvostruki krst. Visina statue je 5 m. Prema legendi upravo je arhangel Gavrilo zapovedio Svetom Ištvanu da preobrati Mađare u hrišćanstvo.
U podnožju stuba nalaze se skulpture koje predstavljaju sedam vođa mađarskih plemena na čelu sa knezom Arpadom, rodonačelnikom vladajuće mađarske dinastije.
Iza centralnog spomenika nalaze se dve poluokrugle kolonade na čijim su krajevima skulpture rata i mira. Na kolonadama su takođe na simboličan način prikazani rad, blagostanje, znanje i slava.
U prostoru između stubova kolonada nalaze se skulpture mađarskih vladara, počevši od Svetog Ištvana, pa do Ferenca II Rakocija. Poslednja u nizu je skulptura Lajoša Košuta.
Trg je „oivičen“ sa dve zgrade. Prva od njih, Palata umetnosti, sagrađena je 1896. za potrebe prethodno pomenutog jubileja. Druga, Muzej lepih umetnosti (mađ. Szépművészeti Múzeum), podignuta je između 1900. i 1906. godine.
Obe zgrade građene su u neoklasičnom stilu prema projektima arhitekti Alberta Šikedanca (mađ. Albert Schickedanz) i Fulopa Hercoga (mađ.Fülöp Herzog).
Od Trga heroja krenuh prema Gradskom parku (mađ. Városliget). Kratko zastadoh pored zgrade koja predstavlja deo klizališta u pomenutom parku.
Klizalište je otvoreno 29. januara 1870. u prisustvu Rudolfa od Austrije. Najveće je i najstarije u Evropi. Pored toga što se zimi koristi kao klizalište, prostor se u letnjem periodu puni vodom i služi za vožnju brodićima.
Ono što me kod Budimpešte fascinira je da se tokom šetnje gradom na svakom koraku nailazi na spomenike i statue. Tako se i ispred zgrade klizališta nalazi figura strelca koja sigurno ima neki razlog zašto je baš tu.
Nastavih dalje kroz park prema dvorcu Vajdahunjad (mađ. Vajdahunyad vára). U parku naiđoh na spomenik Džordžu Vašingtonu. Iskren da budem, nisam znao da Mađarska i Amerika gaje tako bliske odnose.
Spomenik je podignut 1906. godine od priloga Mađara koji su u XIX veku emigrirali u Ameriku. Simbol je mađarsko-američkog prijateljstva i predstavlja izraz zahvalnosti Americi za prihvat mađarskih emigranata početkom HH veka. Na otkrivanju spomenika skupilo se više od trideset hiljada ljudi.
Pošto sam išao kroz park, a ne ulicom koja vodi od Trga heroja, do dvorca sam došao sa njegove zadnje strane.
Ispred dvorca se nalazi spomenik Janošu Hunjadiju. Spomenik je postavljen 1956., a rad je poznatog mađarskog vajara Pala Pacaja (mađ. Pál Pátzay). Janoš Hunjadi prikazan je na konju i ustremljenog pogleda čime je autor želeo da pokaže svu njegovu moć.
Na ćošku dvorca sa zadnje strane nalazi se jedan interesantan detalj. To je bista glumca Bele Lugošija koji se proslavio po ulozi Drakule u istoimenom filmu iz 1931. godine.
Izrađena od kamena i nalazi se na malom postamentu koji se oslanja na figuru čudnog krilatog stvorenja koje najverovatnije predstavlja aluziju na Drakulu i njegovu sposobnost da se transformiše u slepog miša.
Bista se pojavila 2003. godine nakon snimanja nekog filma, a zašto je postavljena i ko ju je postavio, nije poznato.
Nedaleko od mesta gde stoji Lugošijeva bista nalaze se biste mađarskih naučnih radnika čiji se rad vezuje za oblast poljoprivrede. To što se one nalaze baš tu nije uopšte čudno, jer dvorac u današnje vreme ima funkciju Poljoprivrednog muzeja.
Pete Ferenc (1762-1832)
Bio je mađarski novinar, pisac i urednik prvog mađarskog ekonomskog časopisa. Objavljivao je naučne radove i referate iz oblasti gajenja biljaka i stočarstva.
Lajoš Miterpaher (1734-1814)
Bio je prvi profesor poljoprivrede na Budimskom univerzitetu. Autor je veoma značajnog dela „Elementa rei rusticae in usum academiarum regni Hungariae conscripta, Budae 1779-1794“ koje je napisao u tri toma na latinskom jeziku.
Janoš Nađvati (1755-1819)
Bio je mađarski mislilac, pisac i agronom. Na njegov predlog u gradu Kesthelju osnovana je Poljoprivredna akademija. Prvi je u Mađarskoj napisao veliki rad o modernizaciji poljoprivrede.
Samuel Tešedik (1742-1820)
Bio je mađarski pastor, učitelj i pisac. Smatra se utemeljivačem prve teorijske i praktične nastave u oblasti profesionalnog poljoprivrednog obrazovanja u Mađarskoj.
Inače, o izgradnji dvorca Vajdahunjad postoji interesantna priča. Za potrebe proslave 1000 godišnjice postojanja mađarske države u Gradskom parku je po projektu arhitekte Ignaca Alpara izgrađen takozvani „Istorijski paviljon“ koji je sadržao elemente 21 poznate mađarske građevine, poput dvorca Vajdahunjad, tvrđave Segešvar, kula tvrđave Brašov, crkve u Jaku….
Kao materijal za izgradnju korišćeno je drvo, iverica i papirmaše. Pošto su elementi dvorca Vajdahunjad bili najupečatljiviji, paviljon je dobio naziv „Vajdahunjad“.
Nakon završetka proslave paviljon je demontiran, ali s obzirom da je naišao na velike simpatije među građanima Budimpešte, ponovo je podignut 1908., ali ovaj put od kamena.
Napravio sam polukrug oko dvorca, prošao pored replike kapele Crkve u Jaku (koja se smatra jednom od najlepših građevina srednjevekovne mađarske arhitekture) i stigao do kapije dvorca. Kroz kapiju nisam prošao, jer sam mislio da sam sve što je najbitnije već slikao. Tako sam propustio da slikam spomenik anonimusu i ulaz, odnosno, prednju stranu kapele.
Nedaleko od kapije nalazi se spomenik Ignacu Alparu, arhitekti koji je zaslužan za lepotu ovog zdanja. Spomenik je 1958. podiglo Društvo arhitekata Mađarske. Osim dvorca Vajdahunjad u najbolje radove Ignaca Alpara ubrajaju se zgrada radio-televizije (bivša stara Berza) i Narodne banke.
Od zanimljivosti, osim dvorca Vajdahunjad, u Gradskom parku se nalazi zoološki vrt, zabavni park i banja Sečenji. Pošto nisam planirao da posetim ništa od navedenog, krenuo sam prema metro stanici „Széchenyi fürdő“. Dok sam išao prema stanici pažnju mi je privukla bista čoveka sa azijatskim licem, pa sam se zaustavio da vidim o kome se radi.
U pitanju je bista Ahn Eak-tai (1906-1965) korejskog dirigenta i kompozitora koji je dirigovao mnogim orkestrima u Evropi, uključujući bečki, berlinski i rimski filharmonijski orkestar. Takođe je držao koncerte u Budimpešti u kojoj je pohađao Univerzitet Etveš Lorand. Bista je svečano otkrivena 2012 godine.
Andrašijev bulevar
U Gradskom parku na stanici „Széchenyi fürdő“ sedoh u metro i vozih se do stanice „Kodály Körönd“ u čijoj se blizini nalaze spomenici Nikoli Šubiću Zrinskom, Janošu Botjanu, Balaši Balintu i Đerđu Sondiju.
Nikola Šubić Zrinski (hrv. Nikola Šubić Zrinski), na mađarskom Mikloš Zrinji (mađ. Zrínyi Miklós) bio je hrvatski državnik i vojskovođa, član plemićke porodice Zrinski. U Evropi je postao poznat učešćem u bici kod Sigeta, i danas je jedan od najvećih i najslavnijih heroja kod Mađara i Hrvata.
Janoš Botjan bio je mađarski vojskovođa koji se proslavio kao učesnik ustanka protiv Habzburgovaca u kome se borio na strani kneza Ferenca II Rakocija. Pre toga je na strani Habzburgovaca učestvovao u oslobođenju Budima od Turaka kada je izgubio jedno oko i dobio nadimak „slepi“.
1704. Habzburzi ga zovu da učestvuje u gušenju ustanka koji je podigao knez Rakoci. Međutim, Botjan, inspirisan idejom borbe za nezavisnost Mađarske, prelazi na stranu kneza.
Baron Balint Balaši (mađ. Gyarmati és kékkői báró Balassi Bálint, sloven. Valentín Balaša) bio je mađarski renesansni lirski pesnik. Pisao je uglavnom na mađarskom, ali je znao i sledeće jezike: latinski, italijanski, nemački, poljski, turski, slovački, hrvatski i rumunski. Osnivač je moderne mađarske lirske i erotske poezije.
Đerđ Sondi bio je kapetan garnizona koji je branio strateški značajan zamak Dregeli za vreme rata protiv Turaka 1552. Poginuo je u borbi, a zbog iskazane hrabrosti Ali Paša je naredio da se za njega napravi mermerni sarkofag i sahrani uz vojničke počasti.
Dok sam slikao spomenike jedna bakica me je uz osmeh nešto pitala, ali je ja, naravno, nisam ništa razumeo. Šansa da govori engleski bila je veoma mala. Generalno, koliko sam mogao da primetim tokom dve posete Budimpešti, Mađari se baš nešto i ne trude da razgovaraju na engleskom ili nekom drugom stranom jeziku.
Spomenici koje sam slikao nalaze se u Andrašijevom bulevaru koji je zbog neorenesansnih građevina koje se u njemu nalaze uvršten u Uneskov spisak svetskog nasleđa.
Pored toga, u njemu postoji veliki broj kafea i restorana, ali i luksuznih prodavnica, pa je zbog toga jedno od glavnih mesta za kupovinu.
Zbog vremenskih prilika i godišnjeg doba bulevar nije izgledao baš reprezentativno. Kao i sve u gradu, bio je siv, ali kada se putuje u poznu jesen takvi prizori ne treba da budu nimalo čudni.
U Andrašijevom bulevaru, na broju 60, nalazi se muzej „Kuća terora“ posvećen žrtvama nacizma, fašizma i komunizma. Otvoren je 2002. godine, a osnivač muzeja je mađarska vlada. Zgrada u kojoj se muzej nalazi sagrađena je 1880. godine u stilu neorenesanse. Bila je najpre sedište nacional-socijalističke partije „Strelasti krstovi“ Ferenca Salašija, a zatim mađarske tajne policije, pa joj naziv „Kuća terora“ u potpunosti odgovara.
Dalje mi se nije išlo peške, pa sam na stanici „Vörösmarty utca“ seo u metro i vozio se do stanice „Oktogon“.
Od stanice „Oktogon“ krenuo sam Andrašijevim bulevarom u pravcu zgrade opere. Na raskrsnici pomenutog bulevara i „Jókai tér“ nalazi se spomenik mađarskom romanopiscu i dramatičaru Moru Jokaju.
Spomenik je otkriven 1921. godine. Pisac je prikazan kako sedi u fotelji koja se nalazi na masivnom granitnom postamentu. Velika pažnja je posvećena detaljima na piščevoj odeći, kao i njegovom licu. Autor skulpture je mađarski vajar slovačkog porekla Alajoš Štrobl, a na skulpturi Jokaja radio je devet godina.
Preko puta njega, na „Liszt Ferenc tér“ nalazi se spomenik mađarskom pesniku Endre Adiju.
Malo dalje, na istom trgu, nalazi se spomenik velikom mađarskom kompozitoru i pijanisti Francu Listu.
Nastavih dalje šetnju Andrašijevim bulevarom. Zatim iz bulevara skrenuh u „Nagymező u.“ u kojoj se ispred zgrade operete nalazi bronzana skulptura Imre Kalmana.
Poznati mađarski kompozitor i autor opereta prikazan je kako prekrstivši noge sedi na klupi, puši cigaru i posmatra zgradu operete.
Nedaleko od statue Imre Kalmana nalazi se neobična bronzana statua poznatog mađarskog komičara Geze Hofija. Hofijevu glavu u levoj ruci drži žena, ogrnuta u mantil, sa lobanjom preko koje se nalazi šešir.
Šta je autor statue na takav način hteo da kaže, ne znam, ali mnogi smatraju da bi poznati komičar trebao da dobije drugu, prikladniju statuu.
Vratih se nazad u Andrašijev bulevar i za par minuta stigoh do zgrade Mađarske državne opere koja predstavlja jednu od najreprezentativnijih zgrada u Budimpešti.
Sagrađena je između 1875. i 1884. po projektu arhitekte Mikloša Ibla u stilu neorenesanse. Bogato je ukrašena skulpturama i ornamentima.
Kraj ulaza u zgradu sa desne strane nalazi se skulptura Franca Lista, a sa leve Ferenca Erkela (1810-1893), kompozitora mađarske himne i muzičkog direktora opere. Obe skulpture su delo vajara Alajoša Štrobla.
Skulpturu Franca Lista nisam video, jer ju je zaklanjala kućica koja je bila deo praznične dekoracije, pa je nisam ni slikao.
Prekoputa zgrade Mađarske državne opere nalazi se Drehslerova palata. Zgrada je građena od 1883. do 1886. po projektu čuvenog arhitekte Edena Lehnera.
U početku, u prizemlju zgrade se nalazio kafe, dok su na spratovima bili luksuzni stanovi. Od 1949. do 2002. u prizemlju i na prva dva sprata bila je smeštena Mađarska nacionalna baletska akademija. Zgrada bi do kraja 2017. trebala da postane hotel sa 5 zvezdica.
Bazilika Svetog Ištvana
Pošto sam odlučio da štedim snagu koliko god je to moguće, na stanici „Opera“ sedoh u metro i krenuh prema stanici „Bajcsy-Zsilinszky“ koja se nalazi u blizini Bazilike Svetog Ištvana.
Po izlasku iz metro stanice skrenuh u ulicu Bajcsy-Zsilinszky út. i slikah baziliku sa njene zadnje strane.
Pošto nisam bio siguran koliko ima do najbližeg pešačkog prelaza vratih se nazad do raskrsnice, pređoh ulicu i nastavih prema bazilici jednom od bočnih ulica.
Usput naleteh na starog dobrog „fiću“ koga na ulicama nisam video godinama.
Do Bazilike Svetog Ištvana (Svetog Stefana) stigao sam za par minuta. Bazilika se nalazi na Trgu Svetog Ištvana (logično, zar ne?) i zauzima veći njegov deo.
Dužine je 87,4 metra, širine 55, a visine 96 metara. Može da primi 8500 vernika. Uz zgradu parlamenta najviša je građevina u Budimpešti. Građena je 54 godine, od 1851. do 1905. Izgled bazilike odgovara neoklasičnom stilu.
Izgradnja je započeta po projektu arhitekte Jožefa Hilda (mađ. József Hild) koga je kasnije zamenio Mikloš Ibl (Miklós Ybl). Unutrašnji radovi obavljeni su pod rukovodstvom trećeg arhitekte Jožefa Kauzera (mađ. József Kauser). U desnom zvoniku nalazi se najveće zvono u celoj zemlji čija težina iznosi 9 tona. U crkvi se čuva vrlo vredna relikvija – desna ruka Svetog Ištvana.
Pošto je bio kraj novembra i bližio se katolički Božić, oko crkve je bila praznična atmosfera. Prostor je bio ispunjen tezgama na kojima su se prodavale raznorazne đakonije.
Da je to sve uvertira u veliki hrišćanski praznik podsećala je kućica u kojoj je prikazana scena Hristovog rođenja u vitlejemskoj pećini.
Tokom šetnje po gradu slikao sam dosta spomenika i skulptura, pa sam kolekciju želeo da upotpunim sa još dve skulpture koje se nalaze nedaleko od bazilike Svetog Ištvana.
Prva od njih je skulptura dečaka prodavca novina (Rikkancs szobor). Skulptura je postavljena 2012. na trgu „Hild tér“. Iste godine njen autor Lajoš Seke napunio je 100 godina. U desnoj ruci dečak drži primerak tabloida „Blik“ koga nije bilo u vreme kada su se novine na ovaj način prodavale, pa se postavljalo pitanje zašto nije uzet naziv nekih novina iz tog perioda. Autor je na to odgovorio da je na tim novinama insistirao gradonačelnik, čije se ime često nalazi na stranicama upravo tih novina.
Druga skulputra je policajac-trbonja koji stoji na raskrsnici ulica Október 6 i Zrínyi u. i „održava red“. Autor skulpture je priznao da mu je kao prototip poslužio sopstveni deda koji je u mladosti bio husar, koji sa godinama nije pustio samo brkove, već i stomak. Postoji verovanje da će naredni obrok biti veoma ukusan ako se protrlja policajčev stomak, pa je taj deo tela baš fino izglancan.
Od policajca-trbonje šetnju sam nastavio ulicom Zrínyi u. Na raskrsnici Zrínyi u. i Nádor u. nalazi se takozvana Dunavska palata (mađ. Duna Palota) sa velikom koncertnom dvoranom. Zgrada je sagrađena između 1883. i 1885. god. u neobaroknom stilu. Bila je poznata kao Lipótváros kasino, ali ne u smislu kockanja, već kao aristokratski klub za zabavu. U njoj su nastupali Bela Bartok, Zoltan Kodali i Antonjin Dvoržak.
Sečenjijev trg
Nastavio sam dalje ulicom Zrínyi u. i stigao do Sečenjijevog trga (mađ. Széchenyi tér) u čijoj je blizini smeštena zgrada Mađarske akademije nauka koju je 1825. godine osnovao grof Ištvan Sečenji. Zdanje je građeno po projektu velikog pruskog arhitekte Fridriha Štulera. Izgradnja je završena 1865. Zgrada predstavlja prvu građevinu u Budimpešti sagrađenu u stilu neorenesanse.
Ispred zgrade se nalazi bista Ferenca Šalamona (1825-1892), mađarskog istoričara, pozorišnog kritičara i prevodioca.
Nedaleko od nje je bista lingviste Gabora Sarvaša (1832-1895).
Sečenjijev trg se, naravno, ne bi mogao zamisliti bez spomenika Ištvanu Sečenjiju (1791-1860), velikom mađarskom reformatoru i piscu, koji se smatra jednim od najvećih državanika u mađarskoj istoriji, zbog čega ga u Mađarskoj sa pravom zovu „najvećim Mađarom“.
Postao je poznat kada je 1825. sav prihod sa svog imanja dao za osnivanje Mađarske akademije nauka. Pored toga, zalagao se za pretvaranje Budima i Pešte u politički, ekonomski i kulturni centar Mađarske. Podržao je izgradnju stalnog mosta između ova dva grada koji i danas nosi njegovo ime. Izgradnja mosta bila je prvi korak ka spajanju Budima i Pešte.
Od zgrada koje se nalaze na trgu najupečatljivija je Grešamova palata, izrazit primer pravca art nuvo, odnosno secesije u arhitekturi. Sagrađena je 1906. kao stambeno-poslovni kompleks. Nakon oslobađanja Budimpešte u Drugom svetskom ratu jedno vreme je služila i kao kasarna. Danas je u njoj smešten luksuzni hotel „Četiri sezone“. Palata je dobila naziv u čast Tomasa Grešama, engleskog trgovca i finansijera, osnivača Kraljevske berze u Londonu.
Na Sečenjijev trg „izlazi“ Sečenjijev lančani most. Dok sam se muvao oko trga i mosta vreme se pogoršalo – počeo je da duva jak vetar i provejava sneg. Međutim, to nije smetalo grupi mladih kineskih turista koji su se slikali oko mosta. Po osmesima na njihovim licima izgledalo je da se provode kao nikada u životu. To mi je ulilo dodatnu energiju da nastavim dalje, jer sam više od četiri sata šetao gradom, pa je umor počeo polako da me savlađuje.
Osim spomenika Ištvanu Sečenjiju na trgu se nalazi i spomenik Ferencu Deaku (1803-1876), mađarskom državniku koga još zovu ocem Austro-ugarske nagodbe kojom je Austrijska carevina postaje dualna Austrougarska monarhija.
Od Sečenjijeog trg krenuh prema šetalištu kraj Dunava. Usput nakratko zastadoh na Etvešovom trgu, na kome se nalazi spomeniku baronu Jožefu Etvešu, poznatom mađarskom piscu i državniku.
Beogradski kej
Šetalište je lepo uređeno i sa njega se pruža odličan pogled na budimsku stranu grada. Na njemu se nalazi nekoliko skulptura koje još jednom ističu činjenicu da je Budimpešta grad kome takvi umetnički detalji sigurno ne nedostaju.
Prva u nizu je statua istaknutog mađarskog i evropskog slikara Ignjata Roškoviča (1854-1915) poreklom iz Zakarpatske ukrajinske oblasti. Postavljena je 2014. godine i predstavlja kopiju skulpture koja je otkrivena u ukrajinskom gradu Užgorodu dve godine ranije.
Stotinak metara dalje je spomenik mađarskim mornarima koji su izgubili živote na moru. Podiglo ga je Mađarsko udruženje pomoraca. Postojanje takvog udruženja u zemlji koja nema izlaz ni na jedno more za mene ostaje misterija.
Nedaleko od njega, na ogradi koja odvaja šetalište od železničke pruge nalazi se simpatična figura Male princeze, rad vajara Lasla Martona (László Marton) koji je za ovo delo 1972. dobio nacionalnu nagradu.
Autoru je kao model poslužila ćerka Evika koja je volela da nosi krunu. Skulptura na šetalištu predstavlja kopiju, dok se original čuva u Mađarskoj nacionalnoj galeriji. Još jedna kopija skulpture nalazi se u Tapolcu, rodnom gradu vajara. Postoji verovanje da će princeza ispuniti najskrivenije želje ukoliko se rukom protrljaju njena kolena.
Kolekciju bronzanih figura na šetalištu upotpunjuje skulptura devojčice sa psom oko koje se uvek nalazi dosta turista koji sa njom žele da se slikaju.
O umetničkoj veštini autora govori činjenica da u suton mnogi prolaznici ne primećuju da je u pitanju skulptura.
Na šetalištu naleteh na migranta koji htede da mi proda neki mobilni telefon. Brzo je shvatio da nisam zainteresovan, pa sam produžio dalje, a on je ostao da „u zasedi“ čeka nekog drugog. Tokom letnjih meseci 2015. Budimpešta, a pre svega stanica „Keleti“ bila je preplavljena migrantima. Dalju „veliku seobu naroda“ preko mađarske teritorije zaustavila je ograda koju su Mađari podigli u vrlo kratkom roku. Momak koji mi je nudio telefon verovatno je jedan od retkih koji je ostao.
Šetnju po keju završio sam kod spomenika Vilijamu Šekspiru koji se nalazi kod hotela „Marriot“. Skulptura je postavljena 2003. godine, i zapravo je kopija originala koji se nalazu u australijskom gradu Balart. Moram priznati da mi sve to zvuči čudno. Šekspir, Budimpešta, Australija… Neku nit u tome nisam mogao da uhvatim.
Navodno, tokom komunističke epohe bilo je slobodno čitati i igrati Šekspira, čija je dela vlast smatrala politički neobojenim, pa je zbog toga njemu u čast i podignut spomenik.
Od spomenika Šekspiru ulicom Deak Ferenca (mađ. Deák Ferenc u.) stigoh do trga Verešmarti (mađ. Vörösmarty tér).
Ulica Vaci i Trg slobode
S obzirom da tokom prethodne posete Budimpešti nisam stigao da se prošetam ulicom Vaci, odlučio sam da ovaj put to nikako ne propustim. Ulica predstavlja glavnu pešačku zonu i poznata je po velikom broju restorana, kafića i prodavnica svetski poznatih modnih marki. Kao i uvek, bila je puna ljudi među kojima je bilo dosta stranih turista.
Ulicom Vaci stigoh do ulice Lajoša Košuta (mađ. Kossuth Lajos utca) iz koje se pruža pogled na Elizabetin most.
Pošto nisam planirao da prelazim na budimsku stranu na stanici Ferenciek tere sedoh u metro i uputih se prema stanici Arany János utca.
Od pomenute stanice stigoh do Trga slobode (mađ.Szabadság tér) na kome se nalazi nekoliko zanimljivih spomenika i objekata. Jedan od njih je i zgrada Mađarske narodne banke. Sagrađena je 1905. po projektu arhitekte Ignaca Alpara koji je možda najpoznatiji po tome što je projektovao zamak Vajdahunjad u Gradskom parku.
Za ljubitelje numizmatike banka može biti interesantno mesto pošto se u njoj nalazi izložba mađarskog kovanog novca i novčanica. Ulaz je besplatan.
Na Trgu slobode 2014. godine podignut je spomenik koji je izazvao veliku buru u mađarskom društvu. Radi se o spomeniku žrtvama nemačke okupacije kojim se, prema mišljenju mnogih, prekraja istorija.
Istorijska je činjenica da je Mađarska na početku Drugog svetskog rata sklopila savez sa Hitlerom, jer je u tome videla mogućnost da povrati svoje teritorije, izgubljene Trijanonskim sporazumom, dok pomenuti spomenik nedvosmisleno prikazuje Mađarsku kao žrtvu (bronzani orao koji se ustremio na arhangela Gavrila koji simbolizuje Mađarsku). Od strane Nemaca Mađarska biva okupirana tek u oktobru 1944., nakon što je mađarski regent Mikloš Horti izrazio spremnost za potpisivanje primirja na početku bitke za Budimpeštu.
Vrlo brzo ispred spomenika je „nikao“ paralelni spomenik koga čine lične stvari, fotografije i dokumenti žrtava mađarskog nacizma (pre svega Jevreja) u periodu od 1941. do 1945.
Nastavih dalje i stigoh do spomenika američkom brigadnom generalu Hariju Hilu Bandholcu koji je služio je kao načelnik vojne policije kod general Peršinga krajem Prvog svetskog rata. U Budimpešti je boravio kao član savezničke kontrolne komisije čija je funkcija bila da kontroliše polačenje rumunske vojske iz Mađarske. Postao je poznat kada je 5. oktobra 1919. kao predsednik komisije, navodno, samo pomoću biča sprečio grupu rumunskih vojnika da iznesu dragocenosti iz Narodnog muzeja.
U znak zahvalnosti Mađari su mu 1936. podigli spomenik, dok se „čuveni“ bič čuva u zbirci Narodnog muzeja.
Na Trgu slobode nalazi se i spomenik posvećen oslobođenju Budimpešte u Drugom svetskom ratu. Podignut je 1945. godine, visine je 14 metara, a na obelisku ispod grba SSSR-a stoji natpis: „Slava sovjetskim herojima oslobodiocima“.
Spomenik je postavljen na mestu na kome se nalazila zajednička grobnica sovjetskih vojnika čiji su ostaci preneseni na gradsko groblje 1958. godine.
U Mađarskoj, kao i u drugim državama nekadašnjeg Istočnog bloka, izvršena je dekomunizacija, pa su svi spomenici koji su imali veze sa komunističkom epohom uklonjeni. Ovaj spomenik je to ipak nekako uspeo da preživi, pa i danas čuva uspomenu na 80 hiljada crvenoarmejaca poginulih u Bici za Budimpeštu.
Pored pomenute zgrade Mađarske narodne banke na trgu se nalazi nekadašnje zdanje mađarske televizije i američka ambasada. Tu je i statua Ronalda Regana koja je postavljena 2011. godine u znak zahvalnosti za kraj „Hladnog rata“.
Trg Lajoša Košuta
Od Reganove statue krenuh ulicom Vécsey utca u pravcu zgrade mađarskog parlamenta. Ulica se završava trgom Vértanúk tere na kome se nalazi spomenik mađarskom političaru Imre Nađu koji je bio premijer Mađarske u dva navrata: prvi put od 1953. do 1955., a drugi put tokom Mađarske revolucije 1956. godine, što ga je koštalo života. Statua se nalazi na mostiću i postavljena je tako da Nađ gleda u pravcu Trga Lajoša Košuta, odnosno na zgradu parlamenta.
Na Trgu Lajoša Košuta, osim zgrade parlamenta, nalazi se i nekoliko spomenika ličnostima iz mađarske istorije.
Prvi od njih je spomenik Ferencu II Rakociju koga Mađari smatraju svojim nacionalnim herojem, jer je bio vođa ustanka protiv Habsburgovaca. Nalazi se ispred zgrade parlamenta.
Bočno od zgrade parlamenta je spomenik istaknutom mađarskom državniku Đuli Andrašiju u čiju je čast nazvan glavni budimpeštanski bulevar. Andraši je učestvovao u revoluciji 1848., bio je premijer Mađarske od 1868. do 1871., a kasnije ministar inostranih poslova Austro-Ugarske.
Spomenik je postavljen 2. decembra 1906. Nakon Drugog svetskog rata, tokom obnove Budimpešte, skulptura je skinuta sa postamenta i odneta u skladište, a postament je demontiran i korišćen za popravku srušenog lančanog mosta. Osamdesetih godina HH veka postojala je ideja da se spomenik postavi u Andrašijevom bulevaru, ali to ipak nije učinjeno. Na staro mesto je vraćen u maju 2015. Postament još nije dovršen, odnosno nedostaju reljefi koji su postojali na prvobitnom spomeniku.
Na Trgu Lajoša Košuta nalazi se i memorijal posvećen žrtvama, ubijenim na takozvani „krvavi četvrtak“, odnosno 25. oktobra 1956. tokom Mađarske revolucije 1956.
O samom masakru ima malo pouzdanih informacija. Ne zna se sa sigurnošću odakle su došli prvi pucnji, ko je organizovao okupljanje na trgu, a nije poznat ni tačan broj žrtava. Procenjuje se da ih je bilo između 300 i 800.
Od značajnijih objekata na trgu se još nalazi zgrada Etnografskog muzeja i Ministarstva poljoprivrede.
Vreme je brzo prolazilo, a pošto sam hteo da obiđem još jednu budimpeštansku znamenitost krenuh prema metro stanici Kossuth Lajos Tér.
Na stanici se nalazi skulptura grčkog proroka Tiresije. Iskren da budem, meni više liči na nekog običnog čoveka koji go do pojasa u pantalonama sedi u stolici.
Sinagoga u Dohanjijevoj ulici
Iz metroa izađoh na stanici Astoria i uputih se prema ulici Dohány u. poznatoj po tome što se u njoj nalazi Velika sinagoga. Ulica pripada 7. gradskom okrugu, poznatijem kao Eržebetvaroš, i nekada je bila deo istorijske jevrejske četvrti koja se nalazila upravo u ovom okrugu.
Sinagoga je podignuta u periodu od 1854-1859. prema projektu bečkog arhitekte Ludviga Ferstera koji je pre toga projektovao sinagogu u Beču. Jevrejska zajednica nije u poptunosti bila zadovoljna njegovom kreacijom, pa je u pomoć pozvala domaće arhitekte Friđeša Fesla i Jozefa Hilda. Sagrađena je u mavarskom stilu, ali sadrži i vizantijske, romaničke i gotske elemente. Pridev „velika“ sinagoga nije dobila slučajno. Dužina zgrade je 75m, a širina 27m što je čini drugom po veličini sinagogom u svetu, odmah nakon Hrama Emanu-El koji se nalazi na njujorškoj Petoj aveniji. U sinagogu može da se smesti skoro 3000 vernika.
Sinagoga 1944. godine postaje deo jevrejskog geta i u njoj utočište nalazi veliki broj budimpeštanskih Jevreja. U dvorištu sinagoge sahranjeno je više od 2000 ljudi koji su tokom zime umrli od hladnoće i gladi.
Pored sinagoge se nalazi memorijalni park Raula Valenberga, švedskog diplomate koji je tokom Drugog svetskog rata spasao nekoliko hiljada mađarskih Jevreja tako što im je izdavao lažne švedske pasoše. Nakon ulaska Crvene armije u Budimpeštu u februaru 1945. Valenberga hapsi SMERŠ pod sumnjom za špijunažu i od tada mu se gubi svaki trag. Navodno je prebačen u Moskvu gde je i preminuo 17. jula 1947. u zatvoru Lubjanka. Švedske vlasti zvanično su ga proglasile mrtvim 2016. godine. Motivi hapšenja, kao i okolnosti njegove smrti i dalje nisu u potpunosti razjašnjeni i ostaju predmet raznih spekulacija.
U memorijalnom parku je 1990. postavljen spomenik žrtvama Holokausta čiji je autor vajar Imre Varga. Spomenik je izrađen od metala i predstavlja žalosnu ivu na čijim se listićima nalaze imena nekih od šest stotina hiljada Jevreja stradalih u Mađarskoj tokom Drugog svetskog rata.
Tržni centar Arena plaza
Umor i hladnoća su počeli da uzimaju svoj danak, pa krenuh nazad prema stanici Keleti. Do polaska voza je bilo dosta vremena, a da to vreme ne bih proveo čameći na stanici, odlučih da odem u tržni centar Arena plaza i malo predahnem u nekom od kafića.
Na moje veliko iznenađenje svi kafići su bili puni, odnosno nije bilo nijednog slobodnog stola, ali je barem bilo toplo, pa sam odlučio da ne mrdam nigde, već da se samo promuvam po tržnom centru. Arena plaza je dosta velika, ima oko 200 prodavnica, uključujući i one sa proizvodima poznatih svetskih marki (Benetton, Peek and Cloppenburg, Zara, H&M, Bershka, Stradivarius, Pull & Bear, Timberland itd.).
Pošto se bližila Nova godina tržni centar je već bio u prazničnom ruhu. Na drugom spratu kraj novogodišnje jelke pronađoh slobodnu utičnicu koju iskoristih da dopunim bateriju mobilnog telefona koja se prilično ispraznila pošto sam tokom šetnje po gradu intenzivno koristio navigaciju.
Iako mi vremenske prilike nisu išle na ruku dan mi je bio maksimalno ispunjen. Šetnja po peštanskoj strani samo je potvrdila činjenicu da je Budimpešta grad koga prožima duh prošlih vremena i u kome se ono „nacionalno“ ističe u prvi plan. Gomila spomenika ličnostima iz burne mađarske istorije to svakako potvrđuje. Izgled grada, pre svega njegova arhitektura, nesumnjivo govori da je grad nekada bio deo jedne velike imperije.
Tržni centar sam napustio oko sedam sati. Kada sam stigao na stanicu „Keleti“ voz je već bio postavljen, pa sam pokupio stvari iz garderobe i ukrcao se u vagon za Berlin.
Uprkos hladnoći i snegu koji je u međuvremenu počeo da pada u vozu je vladala prijatna toplota. Gužve nije bilo, tako da je svaki od putnika mogao da se fino „razbaškari“. S obzirom da sam ceo dan proveo napolju, toplota mi je baš prijala, pa sam vrlo brzo zadremao.